SHUHRAT AHMADJONOV

JAZOLOVCHI PSIXIATRIYA

O’ZBEKISTON: JAZOLOVCHI PSIXIATRIYA AMALDA – INSON HUQUQLARI HIMOYACHISI YELENA URLAYEVANING 2001, 2002 VA 2005 YILLARDA KLINIK RUHIY KASALLIKLAR KASALXONASIGA QAMALISHI VA MAJBURAN

DAVOLANISHI TAFSILOTLARI

Bu siyosiy sababni ro’kach qilib tutishga oid g’azablantiradigan voqeadir. Siyosiy dissidentlarni (lotincha dissidens – qo’shilishmagan, norozi, ziddiyatli, A.Sh.) jinnilar deb e’lon qilish davlat amaliyotiga qaytishni kuzatish dahshatlidir.

Dissidentlarni ruhiy kasalliklar muassasalarida yakkalatib qo’yish kabi eski usullarga qaytish Toshkent va Ashxabod ruxsat etilgan chegaradan oshganligi haqida xalqaro uyushmalarga xavotirli xabar (signal) bo’lib xizmat qilmog’i kerak. [1]

XOLLI KARTNER, Yevropa va Markaziy Osiyo bo’yicha Human Rights Watch (Inson huquqlarini kuzatish) direktori, 2005 yil 3 sentyabr.

M U N D A R I J A

Muqaddima

1. Yelena Urlayeva haqida ba’zi bir ma’lumotlar.

2. Ye. Urlayevani 2001 yilda uch oyga jinnixonaga qamaganlari tafsilotlari.

3. Ye. Urlayevani 2002 yilda to’rt oyga jinnixonaga qamaganlari tafsilotlari.

4. “Rossiya Mustaqil Ruhshunoslar (Psixiatrlar) Associaciyasi” Umumrossiya jamoat tashkilotining Ye.Urlayeva ruhiy sog’ligiga oid 2003 yil 18 martdagi Xulosasi.

5. Miliciya xodimlari Ye.Urlayevani 2005 yil 27 avgustda galdagi tutishlari va ikkita karikaturaning mazmuni.

6. Ye.Urlayevani jinnixonaga qamaganliklari xususida xalqaro jamoatchilikning munosabati va inson huquqlarini himoya qiluvchilar uning huquqlarini himoya qilish bo’yicha urinishlari.

7. O’zbekistonda siyosiy maqsadlar uchun psixiatriyani suiist’yemol qilishning sabablari nimada?

8. Yelena Urlayeva 2005 yil 27 oktyabr kechasi jinnixonadan ozod qilindi.

Foydalanilgan adabiyotlar.

M U Q A D D I M A

Tarixda xalq ichida taniqli bo’lgan, o’zi yashab turgan tuzum rahbarlarini tanqid qilgan va jamiyatni ijobiy tomonga o’zgartirishni taklif etgan ba’zi bir shaxslar o’sha avtoritar siyosiy tuzum boshliqlari (podshohlari, girollari, amirlari, beklari) tomonidan “jinni” deb e’lon qilingan. Ming yilliklar qa’ridan bu haqda bizgacha juda kam ma’lumotlar yetib kelgan va hatto shunday ma’lumotlar ham hozirgacha tizimli tarzda chuqurroq o’rganilmagan. 1917 yilgacha bo’lgan Vatanimiz tarixidan faqat bittagina fakt muallifga ma’lum.

O’zbek taraqqiyparvar shoiri AVAZ O’TAR [Avaz Polvonniyoz (O’tar) o’g’li] (1884.15.8 – 1919) 18 yoshligida shoir sifatida xalq orasida tanilgandi. Xiva xoni Muhammad Rahim Soniy (Feruz) Avaz O’tarni saroyga taklif qilib, Tabibiyni unga ustoz tayin etgan. U lirik she’rlar, qit’alar, ruboiylar bilan bir qatorda hajviy she’rlar ham yozgan. Uning “Millat”, “Hurriyat”, “Topar erkan, qachon”, “Xalq”, “Zamon” va boshqa she’rlari millat taqdiri va kelajagi haqida qayg’urib yozilgandi. Avaz O’tar ijodini o’z manfaatlariga xizmat qildira olmagan Xiva xonining kuchishlatar bo’lim rahbarlari uning hayotini zaharlash yo’lini tutdilar. Xon Muhammad Rahim Soniy (Feruz) buyrug’i bilan 1909 yilda Avaz O’tar 200 (!) darra urdirildi. Xonning kuchishlatar bo’limlari rahbarlari hamda ba’zi bir din peshvolarining fitnasi bilan Avaz O’tar “jinni” deb e’lon qilindi va Xiva yaqinidagi Oqmachit qishlog’iga “Bobo eshon” go’ristonidagi shayxlar ixtiyoriga “davolash” uchun topshirildi. Avaz O’tar ta’na-bo’htonlar, quvg’in-azoblar, jazo-qiynoqlarga qaramay, o’z yo’lida dadil turdi, demokratik g’oyalarni izchil davom ettirib, yangi ijodiy cho’qqilarga ko’tarildi [2, 1-j., 81-82-b.]. (Shoirimiz Avaz O’tar haqida hozirgina keltirilgan oxirgi ma’lumotlar 2000 yilda nashr etilgan “O’zbekiston Milliy Enciklopediyasi”ga ataylab kiritilmagan. O’zbekistondagi policiya rejimining ko’rsatmasi bilan tariximizga oid shunday juda muhim faktlarni 1971-1980 yillarda chop etilgan 14 jildli enciklopediyadan olmaganliklari va boshqa manbalardan ham muhim tarixiy faktlar qo’shilmaganligi sababli 2000 yildan beri chop etilayotgan yangi “O’zbekiston Milliy Enciklopediyasi” bor-yo’g’i 12 jildni tashkil etadi …)

Shu yerda shoirimiz Avaz O’tarning uchta g’azalini keltirib o’taylik. Toki o’sha xon zamonlarida qahramolarcha yozgan g’azallarini o’qib, nomini yana bir karra eslaylik va uning ruhini shod etaylik. Muallif foydalangan manbada, ya’ni [3, 431-435-b.]da A.O’tar g’azallarining nomi yozilmagan ekan. Yuqorida aytib o’tgan g’azallar nomidan va g’azal mazmunidan foydalanib, kamina uchala g’azalning nomini yozgan holda keltirmoqda. E’tibor bering: demokrat shoir Avaz O’tarning ajoyib, yaxshi g’azallari xuddi O’zbekistondagi bugungi kunimiz uchun yozilgandek jaranglaydi.

H U R R I Y A T

Eyki, muncha zulm ila millatni aylarsan xarob,

“Loyuxibbuz zolimin-” deb tangri qilg’onda xitob.

Dam-badam bedodu jabru, zo’rliklar aylabon,

Solma mazlum elni ko’ngliga muningdek iztirob.

Munchakim zulm aylagung bordur mukofoti zamon,

Oqibat bir kun anga mas’ul bo’lub bergung javob.

Bor umidim, tezdin bo’lg’usi hurriyat kuni,

Ey Avaz, qomas bulut ostida doim oftob.

X A L Q A R O S H A R M A N D AL A R

Yo’q bo’ling ko’zumdin, xalq aro sharmandalar!

Xalq g’amidin o’zni narroq tutguvchi begonalar.

Hayqirib ertayu kech sizlar muazzin o’rnida,

Bo’ldingiz yolg’onchilikda el aro ovozalar.

“Hurriyatu erk” debonki yolg’on alfozlar bila,

Oqibat mazlumlara yutdirdingiz xunobalar.

Qaysingizni ko’rdi el kapcha bilan yop qog’ozin,

Boringiz savdo-sotiq bozorida javlonalar.

Ey Avaz, qil jiddu jahd sen el bilan shomu saboh,

Qolmagay olamda bori xonu horomizodalar.

X A L Q

Siyosat mahv bo’ldi, yashasun olamda hurriyat,

Bori el ittifoq ila jahonni aylasun jannat.

Ketib zulmu sitamning zulmati bo’lmish jahon ravshan,

Adolat oftobi mamlakatga ko’rguzub tal’at.

Taraqqiy aylamak lozim jahon ahli bo’lub bir tan,

Bilurga borcha ilm ila hunarni yashasun millat!

Jahon ahli, manga sizsiz sevukli jon azizimdin,

Erurmiz bir-birimizga yoqin go’yoki bir ixvat.

Yashang, ey qahramoni hurriyatparvar birodarlar,

Olib hur millati mazlum uchun siz qildingiz xizmat.

Ochib har nav’i maktab emdi himmatni qilib oliy,

Vatanni qilg’oli obod lozim aylasak g’ayrat.

Avaz bir ming dog’i uch yuzda o’ttuz besh edi tarix,

Yetushdi hurriyatdin millatimni joniga quvvat.

Yo’q jahon mulkida bizdek ojizu bechora xalq,

Zulm tig’i birla bo’lg’on bag’ri yuz ming pora xalq.

Bir necha avboshlar mundog’ hukmron aylasa,

Qolmag’ay, ori, na yonglig mehnatu ozora xalq?

Na alarda bordurur ilmu adolatdin asar,

Ne ajabkim topmasa dodi diliga chora xalq?!

Yotgav ofatni boshig’a doimo taqdir deb,

Hasratu armon bila ketgusi bora-bora xalq.

Bo’lmayin onlarda hech millat, vatanni saqlamoq,

Bo’ldi qurbon bu sababdin millati ag’yora xalq.

Xalqi olamni bori aylar taraqqiy kun ba kun

Biz tanazzul aylabon qolduq eduk ne kora xalq?

Ko’zlarin ohista-ohista agar ochsa zamon,

Ey Avaz, bo’lmas muningdek barho ovvora xalq.

Xonlik siyosiy tuzumining kuchishlatar organlari (bo’limlari) tazyiqi oqibatida “jinni” deb e’lon qilingan shunday o’ta qobiliyatli, xalqparvar shoir Avaz O’tar atigi 35 yil umr ko’rdi. Hatto uning vafot etgan yoki o’ldirilgan kuni ham xalqimizga noma’lum qolmoqda …

Ma’lumki, xalqimiz 1991 yil 1 sentyabriga qadar 130 yildan ortiqroq vaqt davomida avval Chor Rossiyasi, so’ngra Sovet Imperiyasi hukmronligi ostida yashashga majbur qilingandi. Shu sababli jazolovchi psixiatriya ko’rinishidagi balo O’zbekistonga Rossiya orqali yangi, keng miqyosda, qonun tusi berilgan holda kirib keldi. Shu yerda chor Rossiyasi davrida atoqli rus mutafakkiri, siyosiy arbobi, Aleksandr Sergeevich Pushkinning do’sti Pyetr Yakovlevich Chaadayev (1794.27.5 – Moskva – 1856.14.4) voqyeasini ham keltirib o’taylik. U yirik dvoryan oilasida tug’ilgan, Moskva universitetida 1808-1811 yillarda o’qigan. U 1812 yil Napolionga qarshi Vatan urushidan liberal va inqilobiy kayfiyat bilan qaytgan. U Yevropada bir necha yil yashagan. U Rossiyaga qaytgach, 1829-1830 yillarda 8 ta “Falsafiy maktublar”ni yozadi. 1836 yilda bu maktublardan bittasini “Teleskop” jurnalida chop ettiradi [2, 12-j., 462-b.]. Ushbu “Falsafiy maktublari”da u Rossiya podshohi Nikolay 1 ning ryeakcion (lot. re… qarshi + actio harakat, eski, o’lib borayotgan tartiblarni saqlab qolishga yoki tiklashga urinuvchi, teskarichi) rejimi tanqid qilingan edi. Rossiya yashirin policiya boshlig’i zudlik bilan bu haqda podshoh Nikolay 1ga ma’lumot yetkazdi. Nikolay 1 P.Chaadayevni jinni deb e’lon qildi, “Teleskop” jurnalining muharririni esa Sibirga surgun qildi [4, 31-b.]. Nikolay 1 qarorida (rezolyuciyasida) quyidagicha yozilgandi.

“Teleskop”da paydo bo’lgan P.Ya.Chaadayevning maqolasi unda bildirilgan fikrlar istisnosiz barcha ruslarda g’azab, nafrat, qo’rquv tuyg’ularini uyg’otdi, lekin, yaqin fursatda (ko’p vaqt o’tmay) maqola muallifi, vatandoshimiz aql-hushi ishdan chiqqanligi va jinnilikka yo’liqqanligini bilgach, bu achinish hissiga aylandi. Sho’rlikning kasal ahvolini e’tiborga olib, g’amxo’rlik va otalarcha vasiylik qilg’uvchi hukumat unga uydan chiqmaslik va uni bepul tibbiyot nafaqasi bilan ta’minlashga, bunga mahalliy rahbariyat uning qaramog’idagi alohida vrachni tayinlashga buyruq beraman.” [4, 31-b.]

Natijada P.Chaadayev bir yilga yaqin vaqt mobaynida “jinni” deb e’lon qilindi va uy qamog’ida o’tirdi!

1917 yil noyabrida davlat to’ntarishi yo’li bilan Rossiya Imperiyasi hokimiyati tepasiga kelgan bolshovoylar pasrtiyasi millionlab fuqarolarni jangu-jadallarda va repressiya qilib o’ldirib yuborish bilan birga jazolovchi psixiatriyani ham qo’llay boshladilar. Inqilobiy kurashlarda yonma-yon, ittifoqchi bo’lgan Rossiya Eserlar partiyasining rahbari bo’lmish Mariya Spiridonovani 1918 yil noyabrida avvaliga sud qarori bilan bir yilga qamoq jazosini belgiladilar. Lekin u ko’p vaqt o’tmay boshqa mahbuslar qatorida amnistiya qilindi va qamoqdan chiqdi. U bolshovoylar partiyasini tanqid qilib, o’z siyosiy kurashini davom ettirdi. Moskva Revolyucion tribunali M.Spiridonovani siyosiy va jamoat ishidan bir yil muddatga chetlashtirish va sanatoriyga majburiy yuborish haqida qaror chiqardi. Aslida M.Spiridonova sanatoriyga yetib bormadi. U Kremlda soqchilar qurshovida 1919 yil apreligacha qolib ketdi, ya’ni 1919 aprelida u Kremldan qochib ketibgina qutuldi [4, 32-b.].

1930-1950 yillarda ham SSSRda jazolovchi psixiatriya qo’llanilganligi to’g’risida faktlar ko’p. 1960-yillardan boshlab Sovet Ittifoqida bu nomaqulchiliklar keng tus oldi. Muallif bunday ko’p faktlarni ushbu maqolada bayon etish imkoniyatiga ega emas. Shu sababli biz maqolamizning asosiy qahramoni bo’lgan O’zbekistonda inson huquqlarini himoya qilish bilan olti yildan beri shug’ullanib kelayotgan Yelena Urlayevaning 2001-2005 yillarda Toshkentda jinnixonaga uch marta qamalganligi tafsilotlariga o’tsak.

1. YELENA URLAYEVA HAQIDAGI BA’ZI BIR MA’LUMOTLAR

Ma’lumki, Toshkent shahar Sergeli tuman miliciya xodimlari 2005 yil 27 avgustda taniqli inson huquqlari himoyachisi Yelena Urlayevani “Ozod dehqonlar” partiyasi varaqalarini tarqatganlik va siyosiy karikaturalarni yopishtirganlik uchun” tutishgan edi. Bu haqda Andrey Kudryashov Ferghana.ru saytiga 2005 yil 20 sentyabrida xabar berdi [5]. (Karikatura (italiyancha carikatura – kishi yoki biror narsaning salbiy tomonlarini, xarakterli xususiyatlarini ataylab bo’rttirib, kulgili yoki mazax qilib ishlangan hajviy rasm [6, 1-j., 369-b.])

Muallifga “Ozod dehqonlar” partiyasining Ijrochi direktori Nigora Hidoyatovaning 2005 yil 6 oktyabrda telefonda aytganlariga ko’ra, Ye.Urlayeva 27 avgust kuni Sergeli tumanida odamlarga “Uyg’on xalqim!” deb atalgan ODPning dasturiy maqsadlari yozilgan bir betlik (uch joyida buklangan) reklama bukletini va ikki xil karikaturani tarqatgan (bu haqda batafsilroq 5-bandda yozilgan).

Ye.Urlayeva haqida qisqacha ma’lumotlar. Yelena Mixaylovna Urlayeva (1957 yilda tug’ilgan) 1980 yilda Xarkov gidrometereologiya texnikumini bitirgan. U 1980 yildan 1999 yil aprel oyigacha Toshkent telemarkazida yorug’lik texnikasi bo’yicha texnik injener bo’lib ishlagan. Uni u yerdan 1999 yil 12 aprelda ishdan bo’shatishgan. Ye.Urlayeva 1999 yil aprel oxirida O’zbekiston inson huquqlari jamiyati (O’IHJ) idorasiga, yani Tolib Yoqubov xonadoniga kelgandi. Odatda ko’pincha shunday bo’ladi: kishi inson huquqlarini himoya qiluvchi tashkilotga himoya izlab keladi. Bu yerda qadr va hamfikrlarni topadi. So’ngra o’zi ham inson huquqlarini himoya qilish bilan shug’ullana boshlaydi va taniqli inson huquqlari himoyachisi bo’la boradi. Yelena Urlayeva bilan ham shu hol ro’y berdi: u 1999 yil may oyidan boshlab inson huquqlarini himoya qilish faoliyati bilan shug’ullana boshladi.

YE. URLAYEVANI 2001 YILDA UCH OYGA JINNIXONAGA QAMAGANLARI TAFSILOTLARI

Ye.Urlayeva 2001 yil 6 aprelda piketga borayotganida uni miliciya xodimlari ko’chada tutishdi va Toshkent shahar ruhiy kasalliklar kasalxonasiga (jinnixonaga) olib borishdi. U yerda unga “paroniyal shizofriniya” tashxisini qo’yishdi va uch oy (!) davomida maxsus tabletkalar va ukollar qilish orqali unga nisbatan majburiy davolash usulini qo’lladilar. (Paranoyya (yunoncha paranoia aqlan ozganlik, jinnilik) – surunkali va ruhiy kasallik: miyaga o’rnashib qolgan bema’ni g’oyalar, ba’zan yo’q narsalarning ko’rinishi, eshitilishi, sezilishi bilan xarakterlanadi [7, 474-475-b.]; shizofreniya (yunoncha schizo yormoqdaman + phren aql) – mohiyati aniqlanmagan ruhiy kasallik, o’z vaqtida davolanmasa aqli pastlikka olib keladi [7, 724-b.])

2002 yil 27 avgustda O’zR Vazirlar Mahkamasi oldida o’tkazilgan piket paytida Ye.Urlayevani kuchishlatar organ xodimlari yana tutdilar, yana Toshkent shahar ruhiy kasalliklar kasalxonasiga qamadilar va to’rt oydan ko’proq (!) vaqt mobaynida o’zgacha fikrlashdan majburan davoladilar. Shu sababli tergov organlari Ye.Urlayevani tibbiyot ekspertizasidan o’tkazishga qaror qildilar va uni 2005 yil 28 avgust kuni yana Toshkent shahar ruhiy kasalliklar kasalxonasiga jo’natishdi.

Muallif Ye.Urlayeva uzra qora bulutlar quyuqlashayotganligini ko’rib, undan 2001 va 2002 yillarda hibsga olinish va ruhiy kasalliklar kasalxonasiga qamalish tafsilotlarini yozib berishni 2005 yil fevraldan avgust oyiga qadar bir necha marta iltimos qildi. U 2005 yil 25 avgust kuni muallifga 8 varaq materiallar berdi. Muallif bu qog’ozlar bilan 2005 yil sentyabr oyi boshida tanishdi. Shu qog’ozlar orasida 2001 yil aprel-iyul voqyealari yozilgan sarg’aygan bitta varaq ham bor bo’lib, voqyealar davomi yozilgan kyeyingi varaqlar yo’q edi. Hatto mana shu ikki betda u Toshkent shahar jinnixonasida bo’lib o’tgan tahqirlashlar va xo’rlashlarga doir mo’him tafsilotlarni bayon qilgan. Quyida ushbu varaqdagi matnni o’zgarishsiz keltirayapmiz.

“Men va mening ayam – Yevstignyeyeva V.A. O’zbekiston hokimiyati (rahbariyati)ning o’zboshimchaliklariga o’z noroziliklarimizni bildirish maqsadida Toshkent shahar hokimiyati binosi tomon jo’nab ketdik. Ochlik akciyasiga (tadbiriga) 40ga yaqin kishi qo’shilishi kerak edi. Uyimizdan uncha uzoq bo’lmagan joyda, Qodirov ko’chasida bizni fuqaro kiyimidagi kishilar o’rab olishdi. Ular 12 kishiga yaqin edi, xususiy mashina yaqinlashib keldi. Bizdan narsalarimizni tortib olishdi, meni va ayamni ura boshlashdi, so’ngra mening qo’llarimni qayirishdi va mashinaga itarib kirgizishdi. Sumkani tortib olish chog’ida ayamga zarbalar berishdi. Meni miliciya bo’limiga olib kelishdi. Men u yerda TTZ uchastka inspektori Jafarov M. va Patrul xizmati inspektori Shukurov N.ni tanidim. Menga qo’pollik bilan muomala qilishdi, tutish sabablarini aytishmadi. So’roq qaydnomasi va olib qo’yilgan narsalar ro’yxati tuzildi. Shukurov N. savollarga men turgan holda javob berishim kerakligini aytdi, Bahodir ismli kishi esa mening boshimga zarba berdi. Soat 10.00 ga yaqin ruhiy kasalliklar kasalxonasidan brigada keldi va meni Toshkent shahar 1-sonli klinik ruhiy kasalliklar kasalxonasiga olib borishdi. Vrachlar komissiyasi chaqirildi va meni 4-sonli sud bo’limiga joylashtirishdi.

2001 yil 7 aprelda menga tashxis qo’yish uchun vrach-psixiatrlar (ruhshunoslar) komissiyasi chaqirildi. Professor Tursun Ismoilovich Ismoilov menga qonunlarni buzganligim va u xohlagancha davolash uning izmida ekanligini baqirib aytdi. Men unga tinchlanishni maslahat berdim va mansabni suiiste’mol qilganligi uchun javob berajagini aytdim. Menga “shizofriniya” va “paronoyal sindrom” tashxisi qo’yishdi va majburiy davolashni belgilashdi. Men e’tiroz belgisi sifatida 6 va 7 aprelda ochlikni quruq holda davom ettirdim. Lekin bo’lim mudiri Kapitolina Petrovna Budyakova, ular mening o’lishimga yo’l qo’ymasliklarini, shlang va tomizg’ich orqali menga majburiy sanchishlarini va yedirishlarini aytdi. Mendan axborotni tortib (bilib) olish va ukol qilish uchun meni krovatga bog’ladilar, qo’pol muomala qilardilar. Venaga quyiladigan dorining nomi …vali (bu 1-betning oxirgi satri bo’lib, ruscha matnda “vena” so’zidan so’ng parcha qog’oz yirtilgan, A.Sh.). Bunday ukollar uchta edi.

Ikki oylik majburiy davolash davomida menga 46 ta triftazin ukolini qilishdi, cikladol va amitropsilin ishlatishdi. Psixotrop va narkotik preparatlar (lot. praeparatus tayyorlangan) ishlatish natijasida mening boshim, yuragim, buyragim og’riy boshladi. Men har kuni sog’ligim ahvoli haqida K.P.Budyakovaga shikoyat qilib, ukollar qilishni to’xtatishlarini surardim. Lekin bo’lim boshlig’i faqat: “Bir oz chidang, buni professor yozib bergan (tayinlagan)” derdi. 2001 yil 5 may kuni meni davolashni uzaytirish bo’yicha navbatdagi komissiyada professor X.Alimov, sizlarning O’IHJ (O’zbekiston Inson Huquqlari Jamiyati) tashkilotingiz noqonuniydir, siz Konstitucion tuzumni ag’darishga da’vat qilayapsiz, deb baqirdi. Sudning “jinnixona”dagi ko’chma yig’ilishida professor X.Alimov, meni uzoq yillar, balki 8 yil, balki 6 yil davolash kerakligini talab qilib turib oldi!

2001 yil 12 iyunda meni Respublika Klinik ruhiy kasalliklar kasalxonasida tekshirish va ekspertizadan o’tkazish uchun olib kelishdi. Men 6-bo’limda ikki kun bo’ldim. Bo’lim mudiri Tavsiya Vasiliyevna Shayxova meni kuzatib turdi va men bilan turli mavzularda suhbatlar o’tkazdi. Xalq hayotining yomonlashganligi va uni yaxshilash usullari haqida suhbat boshlanganida Tavsiya Vasilyevna savollar berardi: “O’zbekistondan jo’nab ketsangiz osonroq bo’lmaydimi?”, “Sizga shu kurashning nima keragi bor?”, “Ular sizni o’ldirib qo’ya qolishlari oson emasmi?” 2001 yil 17 iyunda T.V.Shayxova mening ayam bilan suhbatlashdi, unga ham shunday savollarni bergandi: “Uning jo’nab ketishi yaxshiroq bo’larmidi?”, “U nega shikoyatlar yozadi va shu shikoyatlar tufayli taqab qurilgan noqonuniy imoratlarni buzishayapti?” Men 6-bo’limda hamshira ayolga kasallarni majburan ishlatayotganligi haqida tanbeh berganimda, Tavsiya Vasiliyevna: “Siz nimaga faqat yomon haqida yozasiz, yaxshilar haqida ham yozing”, deb g’azablangandi. Men unga, inson huquqlarini himoya qiluvchilar faqat huquqqa xilof harakatlarni aniqlaydilar va bu haqda ma’ruzalar yozadilar, deb javob berdim. 14 iyun kuni meni ochiq 8-bo’limga o’tkazishdi. Shu kuni Xalqaro Xelsinki Federaciyasi vakillari kelishdi va men ularga adolat axtargan ayollar huquqlari cheklab qo’yilganligi, natijada 6-bo’limga kelib qolganlari haqida gapirib berdim” (Shu yerda 2-bet tugagan, A.Sh.)

Ye.Urlayeva 2005 yilda yozgan va muallifga bergan boshqa varaqda, jumladan quyidagicha yozgan.

“… So’ngra ShKRKK (Shahar Klinik ruhiy kasalliklar kasalxonasi) rahbariyati Ye.Urlayevani ruhiy kasalliklar kasalxonasida majburiy davolashni uzaytirish haqida ariza bilan sudga murojaat qilishdi. Toshkent shahar Mirobod tumanlararo fuqarolik ishlari sudinig 2001 yil 5 iyun qarori bilan ShKRKKning arizasi qanoatlantirildi. Jinnixonada uch oy davomida Ye.Urlayevani neyroleptiklar bilan davolashni olib bordilar. ShRKKning vrach-psixiatrlari (ruhshunoslari) T.Kim, V.Jafarova, I.Ovtiyeva aniqlashlaricha, Urlayeva atrofdagi odamlar uchun xavf tug’diradi va shuningdek ular ShKRKKda davolashni uzaytirishni tavsiya etdilar”

Ye.Urlayeva 2001 yil 23 avgustda Toshkent shahar prokurori nomiga “Boshqaruv tartibiga qarshi tajovuz qilish bilan og’irlashtirilgan odil sudlovga qarshi jinoyat alomatlari haqida xabar” berdi. Shahar prokuraturasi bu da’voni Mirobod tumanlararo fuqarolik ishlari bo’yicha sudiga yubordi. Ye.Urlayeva va uning advokati Flyura Zufarovna Sharipova bu sudga bir necha marta borishganligiga muallif shaxsan guvohdir. Ye.Urlayeva 2002 yil 5 iyunda Toshkent shahar Mirobod tumanlararo sudiga Iltimosnoma ham bergandi va unda quyidagicha yozilgandi.

“Toshkent shahar Mirobod fuqarolik ishlari bo’yicha tumanlararo sudining sudyasi

Mirzaalimova G.M.ga

Toshkent shahar, Severo-Vostok-2 mavzesi, 56-uy, 53-xonadonda yashovchi

Urlayeva Yelena Mixaylovnadan

I L T I M O S N O M A

Men, Urlayeva Yelena, 2001 yil 6 apreldan 30 iyungacha 1-raqamli Ruhiy kasalliklar kasalxonasida majburiy davolanishda edim. Shu vaqt davomida vrachlar va hamshiralar menga qo’pol muomala qildilar. Menga ukollar qilishdi va neyroleptik, psixotrop preparatlar, narkotik ta’sir etuvchi preparatlar bo’lmish tabletkalarni majburlab berishdi. Bu davolanish oqibatida mening sog’ligim ahvoli yomonlashdi. Boshim og’riy boshladi, boshim aylanadi (gangiyman), yurakda, buyrakda, jigarda og’riqlar paydo bo’ldi. Qon bosimim beqaror bo’lib qoldi. Ko’rish qobiliyatim yomonlashdi. Tez-tez qo’llarim va oyoqlarimni tomir tortishib, changak bo’lib qolmoqda. Butun tanim uzra qattiq qichima. Og’zim doimo quruqshaydi. Mening sog’ligimga jismonan va ruhan zarar yetkazilgan. Menga advokat F.Z.Sharipova ruhiy zarar miqdorini ko’rsatishimni iltimos qildi! Buni hisoblash men uchun juda qiyin bo’ldi, o’z hayotim narxini, o’z sog’ligim narxini men qanday qilib baholashim mumkin. Kishi hayoti hamda sog’ligi va pullar – bu taqqoslab bo’lmaydigan narsalardir! Lekin kurortlarda ham, turli shifoxonalarda, sanatoriylarda ham o’z sog’ligimni tiklashga albatta urinib ko’rishim mumkin. Hozir dori-darmonlar juda qimmatligini bilgan holda, men har holda o’z sog’ligimni yaxshilayman. Uylashimcha 1 milliard so’m miqdordagi pul yetarli bo’lmasada, ammo men shu qarorga (to’xtamga) keldim.

Iltimos qilaman: mening sog’ligimga yetkazilgan ruhiy zarar uchun 1-raqamli ShKRKKsidan mening foydamga 1 milliard so’m undirib bersalaringiz.

Urlayeva Yelena. 2002 yil 3 iyun. Imzo”

Muallif 2005 yil 5 oktyabr kuni advokat F.Z.Sharipovaga telefon qildi va o’sha sud ishi qanday natija bilan tugaganligini suradi. Uning aytishicha, prokuratura vakilining sudga kelmaganligi sababli da’vo ko’rilmay qoldirilgan. 2002 yil avgustda esa Ye.Urlayevani yana bir marta majburan jinnixonaga jo’natishdi va, tabiiyki, suddagi ish ko’rilmasdan qoldirildi.

3. YE. URLAYEVANI 2002 YILDA TO’RT OYGA JINNIXONAGA QAMAGANLARI TAFSILOTLARI

Ye.Urlayeva 2002 yilda jinnixonada bo’lgan to’rt oylik tahqirlashlar va xo’rlashlar haqida qisqacha quyidagicha yozgan.

“2002 yil 27 avgust kuni Toshkentda, Adliya vazirligi binosi oldida piket bo’ldi. Ye.Urlayeva va L.Vdovina hibsga olindilar va jinnixonaga joylashtirishdi. Ye.Urlayeva 2002 yil 30 dekabrda, L.Vdovina esa 2003 yil 30 yanvarda ozod qilindi. To’rt oy davomida Ye.Urlayevani “Modedin Depo”, “Amenazin”, “Treftazin”dek preparatlar bo’lmish neyroleptiklar bilan sanchishdi va ichirishdi. Shuningdek ShKRKK vrachlari Mirobod tumanlararo sudiga murojaat qilib, Ye.Urlayevani huquqiy muomalaga layoqatsiz fuqaro deb e’tirof qilish haqida ariza berishdi.”

U jinnixonada bo’lgan payti – 2002 yil 13 oktyabrda O’zR Sog’likni saqlash vazirligi va 1-raqamli ShKRKK bosh vrachi nomiga ariza yozdi. Quyida shu arizani keltiramiz.

“O’zbekiston Respublikasi Sog’likni saqlash vazirligiga

1-raqamli ShKRKK bosh vrachi

Xusanxo’jayev X.N.ga

Urlayeva Yelena Mixaylovadan

A R I Z A

Menga nisbatan qo’llanilayotgan dorilar mening sog’ligimga zarar yetkazilayotir, chunonchi yuzda solqish, yurakda og’riqlar, soch to’kilishi, terida allergiya, sog’ligim holati yomonlashayotir, shu sababli majburiy davolashni qat’iy to’xtatishni Sizdan so’rayman. “Psixiatriya yordami to’g’risida”gi qonunning 13-14-moddalariga va O’zRKsining 17, 19, 20, 24, 25, 27, 29, 43-moddalariga asosan mening sog’ligimga qasddan zarar yetkazishni to’xtatishlaringizni so’rayman. Aks holda psixotrop dori-darmonlar bilan davolash oqibatlari uchun javobgarlik aynan Sizning zimmangizda bo’ladi.

Urlayeva Ye. imzo 2002 yil 13 oktyabr”

Ushbu betning pastida quyidagi yozuv ham bor: “Olindi 15.10.02 y. imzo”

Shu yerda Jahon Sog’likni Saqlash tashkiloti iltimosi bilan Tibbiyot fanlari xalqaro tashkilotlar kengashi tomonidan tayyorlangan va Birlashgan Millatlar Tashkilotining Bosh Assamblyeyasi tomonidan 1982 yil dekabrida qabul qilingan Tibbiyot etikasi principlari (odob-axloq qoidalari)dan 2-principini keltirib o’tish o’rinlidir (o’zi olti principdan iborat). [8, 21-b.]

“Princip 2. Ishtirok etish, sheriklik qilish, ig’vogarlik yoki qiynash yo shavqatsiz, g’ayriinsoniy yoinki inson qadr-qimmatini kamsituvchi munosabatda bo’lish yoki jazolash degan ma’no anglatadigan harakatlarda tibbiyot xodimlarining, ayniqsa vrachlarning faol yoki sust qatnashishlari xalqaro hujjatlarga muvofiq tibbiyot etikasini qo’pol buzish, shuningdek jinoyat bo’ladi” [8, 260-b.]

4. “ROSSIYA MUSTAQIL RUHSHUNOSLAR (PSIXIATRLAR) ASSOCIACIYASI” UMUMROSSIYA JAMOAT TASHKILOTINING

YE. URLAYEVA RUHIY SOG’LIGIGA OID 2003 YIL 18 MARTDAGI XULOSASI

Ye.Urlayeva to’rt oy davomida jinnixonada hibsda bo’lganida “Ijtimoiy monitoring qo’mitasi” inson huquqlari tashkilotining raisi Olga Krasnova katta yordam bergandi. Ye.Urlayevani ruhshunoslar komissiyasi ko’rigidan o’tkazish va tegishli xulosani olish uchun O.Krasnova Internet saytlarida mustaqil ruhshunoslar tashkilotini izladi. Aynan u “Rossiya Mustaqil Ruhshunoslar Associaciyasi” Umumrossiya jamoat tashkiloti bilan aloqa o’rnatdi va ular qabul qilishiga roziligini oldi. O.Krasnova va Ye.Urlayeva Moskvaga borish-kelishiga yo’lkira pullarini to’lovchi saxiy kishilar topildi. Ular Moskvada uch kun bo’lishdi va O.Krasnova tanishlarining uyida joylashishdi. Va 2003 yil 18 martda Ye.Urlayeva ruhshunoslar komissiyasidan o’tdi.

Ye.Urlayeva 2003 yil 18 martda oliy kategoriyali ruhshunos Yu.S.Savenko rahbarligidagi ruhshunoslar komissiyasidan o’tganligi va ular Ye.Urlayevaning ruhiy sog’ligi haqida ijobiy xulosa berganligi haqida muallif [9]-maqola oxirida yozgandi. [9]-maqola o’quvchilaridan biri “Doktor” taxallusi ostida ushbu xulosa xususida ba’zi bir gumonlarini yozgandi. Shu sababli quyida ushbu Xulosani to’liqsincha keltiramiz.

“Umumrossiya jamoat tashkiloti

“ROSSIYA MUSTAQIL RUHSHUNOSLAR ASSOCIACIYASI”

Inson huquqlari bo’yicha Tel: (095) 291 9081

Rossiya ilmiy tekshirish markazi E-mail: ipar@aha.ru

Moskva-103982, Luchnikov tor ko’chasi, 4 Faks: (095) 291 8469

2003 yil 18 mart

Urlayeva Yelena Mixaylovna, 1957 yilda tug’ilgan, yashash manzili: O’zbekiston, Toshkent, Severo-Vostok-2, 56-uy, 53-xonadon, uni huquqiy muomalaga layoqatsiz deb topish haqidagi sud ishi munosabati bilan Rossiya MRA mutaxassislari komission tekshiruvidan o’tkazildi.

Ye.Urlayeva so’zlaridan, uning ishonchli vakilii Olga Krasnova so’zlaridan va taqdim etilgan hujjatlardan ma’lumki, Ye.Urlayeva 1999 yildan beri inson huquqlarini himoya qilish bilan faol shug’ullanmoqda, O’zbekiston inson huquqlari jamiyati Toshkent bo’limining raisidir. U 2001 va 2002 yillarda Toshkent shahar ruhiy kasalliklar kasalxonasiga majburan yotqizilgan va u yerda, mos ravishda, uch va to’rt oy davomida davolangandi. Hozirgi vaqtda prokuror Ye.Urlayevani huquqiy muomalaga layoqatsiz deb e’tirof etishni so’rab sudga ariza bilan murojaat qilgan, lekin arizada huquqiy muomalaga layoqatsizlikning birorta alomatlari tavsiflanmagan. Prokuror bahona (dalil) qilayotgan ruhiy kasallanish borligining o’zi kishini huquqiy muomalaga layoqatsiz deb topish uchun asos bo’laolmaydi.

Tekshirish chog’ida tutish to’g’ri, o’tkazilayotgan tekshirib ko’rish maqsadlarini tushunadi, vaziyatga qarab o’zini adekvat (muvofiq) tutmoqda. Suhbatda xayrixoh, yetarlicha samimiydir (ko’ngli ochiqdir), savollarga asosiy gap bilan javob beradi, tafakkur (fikrlash)da buzilishlar aniqlanmadi. Ruhiy holati bir oz pasaytirilgan, yuzaga kelgan vaziyatdan tashvishlanmoqda. Intellekti (aql-idroki) olgan ma’lumotiga va turmush tarziga mos. Sernatija ruhiy (psixotik) simptomatika (inglizcha simptomatik darak beradigan kasallanish alomatlari, A.Sh.) aniqlanmadi.

XULOSA. Urlayeva Ye.M. o’z harakatlari ma’nosi va ahamiyatini tushunadi va ularni boshqara oladi. Uni huquqiy muomaladan mahrum etish uchun asos mavjud emas. Hozirgi vaqtda ruhshunoslar (psixiatrlar)da davolanishiga ehtiyoj yo’q.

Komissiya raisi, oliy darajali ruhshunos imzo tib.f.n. Yu.S.Savenko

Komissiya a’zolari:

Vrach-ruhshunos imzo N.V.Spiridonova

Vrach-ruhshunos imzo G.M.Kotikov

Tibbiyot ruhshunosi imzo L.N.Vinogradova

Huquqshunos ishtirokida imzo h.f.n. Yu.N.Argunova”

(“Rossiya Mustaqil Ruhshunoslar Associaciyasi” UJTning dumaloq muhri bosilgan.)

5. MILICIYA XODIMLARI YE.URLAYEVANI 2005 YIL 27 AVGUSTDA GALDAGI TUTISHLARI VA IKKITA

KARIKATURANING MAZMUNI

Muallif Ye.Urlayeva bilan 1999 yil yozida O’IHJning raisi Tolib Yoqubovning xonadonida tanishgan edi (bu xonadon O’IHJning idorasi hamdir). U 2003 yilda O’IHJ Toshkent shahar bo’limi raisi bo’lib ishlardi. U 2003 yil yanvaridan 2005 yil yanvarigacha Surat Ikromov rahbarligidagi O’zbekiston inson huquqlarini himoya qilish mustaqil tashabbus guruhi (O’IHHQMG)da inson huquqlari himoyachisi bo’lib ishladi. U 2005 yil yanvarida O’IHHQMG tarkibidan chiqdi va Yuriy Konoplyev rahbarligidagi “O’zbekiston fuqarolarining huquq va erkinliklarini himoya qilish jamiyati”ga a’zo bo’ldi.

2004 yil 18-19 aprelda Londonda Yevropa tiklash va taraqqiyot banki Direktorlar kengashining navbatdagi yillik yig’ilishi bo’ldi. Shu bilan bog’liq ravishda O’zbekistondan bir guruh inson huquqlari himoyachilari, jumladan Ye.Urlayevaning ham Londonga borishi rejalashtirilgan edi. 2004 yil aprel o’rtalariga yaqin muallif Ye.Urlayeva uyiga telefon qildi va Londonda Britaniya Tibbiyot Associaciyasi idorasiga borib yoki telefon qilib, ruhshunoslar komissiyasidan o’tishni va o’z sog’ligi haqida Xulosa olish to’g’risida kelishishni maslahat berdi. Bu Buyuk Britaniya ruhshunoslarining, yani jahon darajasidagi obro’li Xulosasi bo’lgan bo’lardi. Biroq Ye.Urlayeva o’zida “Rossiya Mustaqil Ruhshunoslar Associaciyasi” UJTning Xulosasi borligi va shunisi yetarli ekanligini aytdi.

Ye.Urlayeva 2005 yil boshida “Ozod dehqonlar” partiyasining a’zosi boldi. U shu bilan bir paytda inson huquqlari himoyachisi faoliyatini ham davom ettirdi. Muallif Ye.Urlayevani bevosita ogohlantirish uchun 2005 yil fevralida uning uyiga bordi. Bir soatdan koproq davom etgan suhbat chog’ida kamina uni shunday deb ogohlantirdi: “Agar siz bundan buyon ham “Ozod dehqonlar” partiyasi bilan aloqani va ishlarni davom ettirsangiz, u holda siz botqoqqa shu darajada botib qolasizki, sizga yordam berish juda qiyin bo’ladi!” Lekin u “Ozod dehqonlar” partiyasi idorasiga borishni va qandaydir ishlarni bajarishni davom ettirdi. (Muallifning shaxsiy fikriga ko’ra, Ye.Urlayeva moddiy yordamga muhtoj edi va uning OD rartiyasidagi faoliyatiga ishning moddiy tomoni ma’lum bir ahamiyatga ega bo’ldi.)

2005 yil 27 avgust kuni ham keldi: 1-bandda aytib o’tganimizdek, Ye.Urlayeva 27 avgust kuni Sergeli tumanida “Uyg’on xalqim!” deb atalmish “Ozod dehqonlar” partiyasining dasturiy maqsadlari yozilgan bir betdan iborat bo’lgan va uch marta buklab kitobcha kurinishiga keltirilgan reklama bukletini va karikaturani odamlarga tarqatganlikda ayblanib Sergeli tuman miliciya xodimlari tomonidan tutilgandi. N.Hidoyatova muallifga 2005 yil 6 oktyabrda telefonda aytganlariga ko’ra, Ye.Urlayeva ushbu ikki karikaturani Farg’ona vodiysidan kelgan demokratlardan olgan emish.

Ye.Urlayevaga qarshi O’zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining “Davlat ramzlariga hurmatsizlik qilish” deb ataluvchi 215-moddasi bo’yicha jinoiy ish qo’zg’otildi. Ushbu 215-moddada quyidagicha yozilgan.

“O’zbekiston Respublikasi yoki Qoraqalpog’iston Respublikasining Davlat bayrog’i, Davlat gerbi yoxud Davlat madhiyasiga hurmatsizlik qilish – eng kam oylik ish haqining yigirma besh baravarigacha miqdorda jarima yoki uch yilgacha axloq tuzatish ishlari yoxud uch oygacha qamoq jazosi bilan jazolanadi” [10, 111-b.]

Muallif 2005 yil 3 noyabr – Ramazon hayiti kuni Ye.Urlayeva uyiga bordi va suhbatlashdi. Uning ta’kidlashicha, 2005 yil 27 avgust kuni faqat ikkinchi karikaturani tarqatgan, ya’ni 1-karikaturani o’sha kuni Sergeli tumaniga umuman olib bormagan ekan. Sergeli tuman miliciya xodimlari Ye.Urlayevani 27 avgustda tutishganlarida uning sumkasidan faqat 2-karikaturadan to’rt dona bo’lgan.

Kamina ikki karikatura bilan 2005 yil 4 oktyabrda tanishdi. Ularni qisqacha tavsiflab beraylik. Birinchi karikaturada varaq markazida bo’yniga qo’ng’iroqcha ilingan sigir tasvirlangan. Sigirning o’zi kartada tasvirlangan O’zbekiston hududini eslatadi. Cho’kkalagan etti nafar odam sigir yelinidan emib turishibdi. Tasvirdagi odamlardan besh nafarining orqasida “vazirlik”, “hokimiyat”, “bojxona”, “soliq”, “departament” deb yozilgan va chetdagi ikki nafari orqasiga esa hech narsa yozilmagan. Birinchi karikaturaning bor-yo’g’i mana shu.

Ikkinchi karikaturada O’zbekiston Davlat gerbini eslatuvchi gerb tasvirlangan. Gerb orqaga 45 gradus qiya qilib tasvirlangan. Gerb pastida qush surati bo’lib, uning boshi bir oz ko’tarilgan, shuningdek qushning ikki panjasi chizilgan. Bu qushning oldida tovoqcha turibdi, uning ichiga oltita kichik doirachalar chizilgan – bu bilan tovoqchada suyuqlik borligini ifoda qilgan bo’lsa kerak. To’g’risini aytganda muallif avvaliga ikkinchi karikatura ma’nosini tushunmadi. Shu sababli boshqa inson huquqlarini himoya qiluvchi safdoshlari bilan maslahatlashishga to’g’ri keldi. Keksaygan ayol karikaturani va O’zR Davlat gerbi tasvirini taqqoslab, ikkala tasvirdagi qush holatiga bizning e’tiborimizni jalb qildi. O’zR rasmiy gerbida qush boshini mag’rur kutargan holda tasvirlangan. Ye.Urlayeva karikaturasida esa qush sillasi qurigan, holdan toygan, darmonsiz holda tasvirlangan. U tovoqchaga g’amgin qaramoqda. Karikatura muallifi qushni bunday ayanchli, nochor, ojiz ahvolda tasvirlash orqali O’zbekiston iqtisodining ogir ahvolga tushganligini, tanazzulga yuz tutganligini, inqirozini nazarda tutgan bo’lsa kerak. Ikkinchi karikaturaning bor-yo’g’i mana shu.

Shu yerda O’zR Jinoyat kodeksining 215-moddasiga berilgan sharhni ham keltirib o’taylik.

“Sharhlanayotgan moddaning ob’yektiv tomonini bayroq va gerbni yirtish, yo’q qilish, shikast yetkazish, belgi va suratlarga chizish, madhiyani ijro etishda uning so’z va yoki musiqasini qasddan buzish va hokazolar tashkil qiladi”. [11,279-b]

Ye.Urlayeva bunday noqonuniy hatti-harakatlardan birortasini qilmagan va, demak, O’zR Jkning 215-moddasini buzmagan.

Ushbu maqola muallifi O’zbekiston Davlat gerbini karikaturada ishlatilishiga shaxsan qo’shilmaydi. Aniqrog’i, agar Ye.Urlayeva maslahat so’raganida, muallif ikkinchi karikatura o’rniga oddiy fuqarolarga tushunarliroq bo’lgan boshqa karikaturadan foydalanishni maslahat bergan bo’lur edi. Misol uchun ikkita karikaturani keltirib o’taylik. Avvaliga ushbu ikki karikaturaning qisqacha tarixi. 1996 yil fevralida Moskva shahrining Qozon vokzalida muallif tasodifan Mixail Dmitriyevich Ardzinov bilan uchrashib qoldi, u u paytlar O’IHJning rais o’rinbosari bo’lib ishlardi. U o’sha kuni AQShda inson huquqlari bo’yicha qandaydir trening (maxsus o’quv)dan qaytib kelayotgan ekan. U muallifga O’IHJning 2-byulletenidan bir dona berdi ([12]ga qarang). Ushbu to’plam oxirida, 144-157-betlarda 26 ta karikatura keltirilgandi. Ular orasida o’ziga xos, e’tibor bersa arziydigan karikaturalar bor. Shu yerda 146- va 153-betlarda tasvirlangan ikkita karikaturani keltirib o’tish o’rinlidir. Karikaturada yozilgan so’zlar tarjimasi berilgan va ularga izoh berish ortiqchadir.

1-karikatura. “FARMON. Boshliqni faqat o’lganidan 2-karikatura. “Bular esa siyosiy mahbuslardir. Xo’jayinga tegajaklik

so’ng tanqid qilish mumkin” qilishgan”

Afsuski, Ye.Urlayevaning “Ozod dehqonlar” partiyasidagi ba’zi bir safdoshlari gerbli karikaturani boshqasi bilan almashtirish kerakligi haqida maslahat berishmagan. Va O’zbekistondagi policiya rejimi uni 2005 yil 28 avgustdan 27 oktyabrga qadar jinnixonada hibsda saqlashdi. Boshqa demokratik davlatlarda hech bo’lmaganda karikaturada davlat ramzlarini ishlatish maqsadga muvofiq emasligi haqida uni yozma ogohlantirishardi. Nari borganida, yo’q deganda jinoiy ish qo’zg’otib, ishni sudga oshirgan va sudlanuvchining, ya’ni Ye.Urlayevaning advokati himoyasida odil sud bo’lib o’tgan bo’lardi. Ammo, lekin, biroq O’zbekistonda policiya rejimi hukmrondir. Ular inson huquqlari himoyachisi yoki muxolifatchining kuchishlatar organ xodimlari fikridagi qonunning taqiqlangan moddalariga tushadigan, qandaydir xato qilishlarini faqat kutib turishadi. Ba’zi bir “safdoshlar” esa o’zlarining to’g’ri maslahatlarini atayin bermaydi, hattoki xato qilishingga rag’batlantirishadi. Xullas kalom, XATOLARING KERAK ULARGA …

Shu yerda shoirimiz Ablulla Oripovning 1987 yilda yozgan “Xatolaring kerak ularga” she’rini keltirib o’tish o’rinlidir [13, 2-j., 108-b.]

Shundaylar bor, senga lutf aylab,

Do’stman deya qo’lin tutarlar.

Lekin har zum qadaming poylab,

Xato qilishingni kutarlar.

Xato qilsang, ularga bayram,

Yo’qsa, zahru zaqqum yutarlar.

Mayli jindek, zarra bo’lsa ham,

Xato qilishingni kutarlar.

Xatolaring kerak ularga,

Shox-novdangni darhol butarlar.

Tag’in kunni ulab tunlarga,

Xato qilishingni kutarlar.

Axtarurlar hamisha illat,

Yetti po’shting go’rin titarlar.

Faqat unma, ulg’ayma faqat,

Xato qilishingni kutarlar.

Ular senga bir umr yo’ldosh,

Sodiq hamroh kabi o’tarlar.

Qabring uzra egsalar ham bosh,

Xato qilishingni kutarlar.

Yuqorida ta’kidlaganimizdek, A.Oripov bu yaxshi she’rni 1987 yilda, ya’ni Sovet Ittifoqi davrida yozgan edi. O’zbekiston Mustaqillikka erishgach Abdulla aka ko’pgina ordenlar oldi, Xalq Qahramoni unvoni sohibi bo’ldi, 1996 yil 18 yanvardan beri O’zbekiston yozuvchilar uyushmasining raisi, 2005 yil yanvaridan O’zR Oliy Majlisi Senatining a’zosi, ya’ni senatoridir. Va u oxirgi yillarda ko’proq boshqacha she’rlar yozmoqda. Mana bitta misol, bu to’rtlikni Abdulla aka 1998 yilda yozgan [13, 2-j., 316-b.].

- Afsus, jahonaro dengizimiz yo’q …

Goho o’kinch bilan yangrar so’zingiz.

Lekin, Islom aka, mening ko’nglim to’q:

O’zbekiston uchun dengiz o’zingiz!

Avlodlar Abdulla aka ijodining ikki davri haqida tahlil etishar. Biz esa asosiy mavzumizga – bugungi O’zbekistonimizda policiya rejimi tomonidan qo’llanilayotgan jazolovchi psixiatriya mavzusiga qaytsak.

6. YE.URLAYEVANI JINNIXONAGA QAMAGANLIKLARI XUSUSIDA XALQARO JAMOATCHILIKNING MUNOSABATI VA INSON HUQUQLARINI HIMOYA QILUVCHILAR UNING HUQUQLARINI HIMOYA QILISH BO’YICHA URINISHLARI

Ye.Urlayevani hibsga olinganligi to’g’risidagi dastlabki xabar Internetda www.freeuzbekistan.com saytida chop etildi. Bu haqda o’sha kunlari “Ozodlik” radiosi ham xabar berdi. 2005 yil 3 sentyabrda Human Rigts Watch xalqaro inson huquqlarini himoya qilish tashkilotining www.hrv.org saytida Ye.Urlayeva tutilganligi va psixiatrik stacionarga (lot. stationaries bir joyda turgan, ko’chmas) jo’natilganligi qattiq tanqid qilingan press-reliz bosildi ([1] ga qarang).

2005 yil 31 avgust kuni inson huquqlari himoyachilari Viktoriya Bajenova va Abdujalil Boymatov Ye.Urlayevani 1-raqamli Toshkent shahar Klinik ruhiy kasalliklar kasalxonasida borib ko’rishga harakat qilishdi. Lekin kasalxona rahbariyati buni taqiqladi. “Urlayevani kasalxonaga qaysi tashkilot joylashtirdi?”, “Urlayeva qanday hujjat (qaror) asosida kasalxonaga joylashtirildi?” deb berilgan savollarga bosh vrach o’rinbosari Svetlana Samoylova izohlashni rad etdi. Inson huquqlari himoyachisi V.Bajenova yozma so’rovni 31 avgust kuni pochta orqali jo’natib yubordi (pochta raqami 1138). Ushbu buyurtmali xat ruhiy kasalliklar kasalxonasi rahbariyatiga 2005 yil 8 sentyabr kuni topshirilgan. Ammo shu kunga qadar V.Bajenova ulardan javob olgani yo’q.

A.Kudryashov [5]-maqolada “20 avgustda (bu 20 sentyabrda, A.Sh.) Toshkent shahar 1-klinik ruhiy kasalliklar kasalxonasining ekspert vrachlar komissiyasi tergov organlari sud-tibbiyot guvohlantirishi uchun joylashtirilgan Yelena Urlayevaning to’liq aqli rasoligi, es-hushi joyida ekanligi haqida xulosa chiqardi”, deb yozgandi. Lekin Ye.Urlayevani 23 sentyabr kuni Respublika Klinik ruhiy kasalliklar kasalxonasiga olib borishdi.

2005 yil 23 sentyabr kuni Freedom House (“Ozodlik uyi”) xalqaro tashkilotining Toshkentdagi vakolotxonasi direktori Branko Shesto imzosi qo’yilgan Yelena Urlayeva haqidagi besh betlik xat Jeneva shahriga, Birlashgan Millatlar Tashkilotining O’zboshimcha tutishlar bo’yicha ishchi guruhiga (‘Rabochaya gruppa po proizvolnomu arestu”) va BMT Bosh kotibining inson huquqlari himoyachilari bo’yicha maxsus vakiliga jo’natib yuborildi.

Ye.Urlayevani himoya qilish bilan advokat Vitaliy Lyeonidovich Krasilovskiy shug’ullandi ([5] ga qarang).

Ba’zilarda savol to’g’ilishi mumkin: muallif nega Ye.Urlayeva tutilishidan va jinnixonaga qamalganidan 35 kun o’tgach maqola yoza boshladi? Dastlabki kunlarda kaminada va Freedom House (“Ozodlik uyi”)ga keluvchi inson huquqlari himoyachilarida o’sha mash’um ikkita karikatura nusxasi yo’q edi. Hatto “Ozod dehqonlar” partiyasining faoli va Internetda tez-tez maqolalar chop ettiruvchi Axtam Shaymardonovda ham yo’q edi. U Freedom Housega sentyabr oyi oxirlarida kelganida kamina undan karikaturalar nusxasini so’ragandi. U esa papkasida karikaturalar nusxasi yo’qligini aytgandi. Shunda muallif unga tanbeh berib: “Axir partiyangiz faoli Yelena Urlayeva bir oydan beri jinnixonada qamalib yotsa-yu, siz va safdoshlaringiz bu haqda aqalli bitta maqola yozmasalaringiz. Buni qanday tushunish kerak?” U esa: “Gapingiz to’g’ri, maqola yozishimiz kerak edi” degan gapdan nariga o’tmadi.

Toshkent shahar kasalxonasi ekspert vrachlari komissiyasi Ye.Urlayevaning es-hushi joyida ekanligi haqida Xulosa chiqarganligi to’g’risidagi xabar 2005 yil 20 sentyabr kuni www.ferghana.ru saytida chop etilgandi [5]. Bu haqda yuqorida [5]dan iqtibos ham keltirgandik. Shu xabardan so’ng muallifda Ye.Urlayevaga yaqin-orada uyiga javob berib yuborishar, degan umid paydo bo’lgandi. Lekin uni 23 sentyabr kuni Respublika Klinik ruhiy kasalliklar kasalxonasiga olib ketishdi.

2005 yil 3 oktyabr kuni Ye.Urlayevadan Nigora Hidoyatova nomiga kichkina xatni inson huquqlari himoyachilaridan biri olishga muvaffaq bo’lganligi haqidagi ma’lumot Freedom Houseda aytildi. U ushbu xatchasida unga nisbatan qiynoqlar qo’llanilayotganligi haqida yozgan, deyishdi. Muallif shu xabarni eshitgach o’z ishlarini chetga surib, o’sha ikkita karikatura nusxalarini topishga, o’sha xatcha mazmunini aniqlashtirishga harakat qildi va ushbu maqolaning rus tilidagi nusxasini yoza boshladi.

Usha mash’um ikkita karikatura nusxalarini ko’rish va olish uchun kamina 4 oktyabr kuni “Ozod dehqonlar” partiyasining idorasiga bordi (uning manzili: Toshkent shahri, Lashkarbegi (sobiq Ordjonikidze) ko’chasi, 17-uy). ODP idorasida Bahodir Nomozov bor ekan. Salom-alikdan so’ng kamina Ye.Urlayeva masalasida maqola yozayotganligini va o’sha ikkita karikaturani ko’rmoqchi ekanligini aytdi. B.Nomozov ishi ko’pligini aytib, yonida turgan qo’tidan ikkita karikaturani olib ko’rsatdi va faqat bir nusxadan qolganligini aytdi. Muallif nusxa (kseroks) olish maqsadida shu binoda joylashgan kserokopiyachilarga bir donadan nusxa olib berishni iltimos qildi. Lekin ular karikaturani ko’rgach, kseroks qilib bera olmasliklarini aytishdi. Kamina B.Nomozovdan iltimos qilib: “Shu ikkita karikaturani bir soatga berib turing, boshqa joydagi kseroks xonasida nusxa oldirib kelay, ishonmasangiz tilxat ham yozib beray” desa ham bir soatga berib turmadi.

Muallif noiloj karikaturalarsiz Freedom Housega qaytdi va ODPda bo’lgan voqyeani inson huquqlari himoyachilariga gapirib berdi. Shunda ulardan biri karikaturalar uyida borligini aytdi. Kamina unga: “Iltimos, bugun ulgurmaymiz, ertaga ertalab o’sha ikki karikaturani Freedom Housega olib kelsangiz” dedi. 5 oktyabr ertalab u ikkita karikaturani bir kishi orqali berib yuboribdi. Muallif, nihoyat, ulardan nusxa olishga muvaffaq bo’ldi, aslini egasiga qaytardi va maqolani yozishni davom ettirdi.

Muallif Ye.Urlayeva 3 oktyabrda yozgan kichkina xati mazmunini bilish uchun 4 oktyabrda OD partiyasining Ijrochi direktori Nigora Hidoyatova bilan uch marta telefonda gaplashdi va Ye.Urlayevani himoya etib maqola yozayotganligi sababli o’sha xatchani o’qib berishni iltimos qildi. U xatchani keyin o’qib beraman, deb uch marta keyinga surdi va natijada 4 oktyabrda shu bitta gapni yozib olib bo’lmadi. 5 oktyabr kuni muallif yana N.Hidoyatovaga telefon qildi va u xatchani o’qib berdi. Muallif 2005 yil 3 noyabrda Ye.Urlayevaning uyida suhbatlashganida, u xatcha mazmuni sal boshqacharoq bo’lganligini aytdi. Shoshilinch ravishda yozilgan o’sha xatcha uning aniq esida qolmagan ekan, qolaversa o’shandan beri bir oy vaqt o’tdi va Ye.Urlayeva shuncha tazyiqlarni boshidan o’tkazdi. Kamina xatchani shaxsan qo’liga olib o’qimaganligi va Ye.Urlayevaning 3 noyabrdagi so’zlaridan so’ng o’sha xatchaning matnini bu yerda keltirmaslikka qaror qildi.

Ye.Urlayevani kuchishlatar organlar 2005 yil 27 avgustda tutishib, 19 oktyabrga qadar jinnixonada yakkalab qo’yishdi va birorta qarindoshlari, yaqinlari, hatto ayasi, o’gli va advokati bilan uchrashishga ruxsat berishmadi.

Muallif maqolani rus tilida 7 oktyabr kuni tugatdi va u 8 oktyabr kuni www.uzbekcongress.org saytida chop etildi ([14]ga qarang). Shu maqola 11 oktyabrda www.centrasia.ru, www.freeuzbekistan.com saytlarida ham bosildi. 9 oktyabrda www.centrasia.ru portalida Ye.Urlayevaning O’zR Bosh prokurori nomiga yozgan Murojaatnomasi chop etildi ([15]ga qarang).

Freedom House rahbarlaridan biri Jarko Petrovich (FH Dasturining katta menedjeri) muallifni 11 oktyabr kuni suhbatga taklif etidi va “Yelena Urlayeva haqidagi maqolangiz asosida BMTga xat yozsak, siz nima deysiz?” deb so’radi. Kamina: “Bajonidil, bu ayni muddao bo’lardi!” deb javob berdi. Freedom House xodimlari muallif maqolasining Ye.Urlayeva va uning jinnixonaga qamalishiga oid asosiy faktlar yozilgan qismini ingliz tiliga tarjima qilishdi va kamina unga 14 oktyabr kuni imzo qo’ydi. O’shbu yetti betlik xat Freedom Housening Toshkentdagi vakolotxonasi direktori Branko Shestoning va kaminaning imzosi bilan Jenevaga, BMTning O’zboshimcha tutishlar bo’yicha ishchi guruhiga va BMT Bosh kotibining inson huquqlari himoyachilari bo’yicha maxsus vakiliga 17 oktyabr kuni jo’natib yuborildi.

Advokat V.Krasilovskiyga Ye.Urlayevaning sud ishi bilan tanishishga 2005 yil 14 oktyabrda ruxsat etilgachgina quyidagi faktlar ma’lum bo’ldi: 30 sentyabr kuni Respublika Klinik ruhiy kasalliklar kasalxonasida Munozarali va murakkab holatlar bo’yicha komissiyasining Xulosasiga ko’ra Ye.Urlayeva aqli noraso va u psixiatrik stacionar (kasalxona) sharoitida davolashga muhtoj, deb topilibdi.

18 oktyabr kuni Sergeli tuman sudi Ye.Urlayevada “ta’qib vasvasasi va shizofriniya” kasalligi bor, deb topdi va uni majburiy davolashga yuborish haqida qaror qabul qildi. Ushbu sud haqida na Urlayevaning o’ziga, na uning advokati V.Krasilovskiyga, na uning qarindoshlariga xabar qilinmagandi va, tabiiyki, shu yo’l bilan sudning noqonuniy qaroriga qarshi e’tiroz bildirish imkoniyati umuman berilmagandi.

2005 yil 19 oktyabr kuni Ye.Urlayevani Respublika Klinik ruhiy kasalliklar kasalxonasidan yana 1-Toshkent Shahar klinik ruhiy kasalliklar kasalxonasiga olib kelishdi. 19 va 20 oktyabr kunlari Human Rigts Watchning Toshkentdagi vakolotxonasi rahbari Allison Gill, AQShning O’zbekistondagi elchixonasi vakili, advokat V.Krasilovskiy kasalxonada Ye.Urlayeva bilan qamalganidan buyon birinchi marta uchrashishdi.

21 oktyabr kuni esa sud qarori asosida kasalxona vrachlari va hamshiralari Ye.Urlayevani majburiy davolashni boshladilar: 21 oktyabr ertalab unga rispolept (resperidon) dozasi bilan ukol qilishdi [16], ya’ni davolashni boshlab yuborishdi. Lekin O’zbekiston qonunlariga asosan sud qarori ustidan shikoyat berish uchun o’n kun muddat berilgan va shu muddat o’tgachgina, ya’ni 28 oktyabrdan sud qarori kuchga kirardi. Ammo kasalxona ma’muriyati ushbu qonun talablarini buzgan holda, Ye.Urlayevani davolash chora-tadbirlarini 21 oktyabr kuniyoq boshlab yuborishdi. Bu haqda Human Rigth Watch xalqaro tashkiloti O’zbekiston hukumatini qattiq tanqid qiluvchi press-relizni 21 oktyabr kuni yoyinladi ([17]ga qarang).

2005 yil 21 oktyabr kuni Amerika Qo’shma Shtatlari Davlat Departamentining rasmiy vakili Adam Ereli Ye.Urlayevaga doir Bayonoti haqida gapirdi. Bayonotda quyidagicha yozilgan.

“Inson huquqlari sohasidagi o’zbek faoli Yelena Urlayevani majburiy psixiatrik davolash

O’zbekiston hukumati tomonidan inson huquqlari sohasidagi o’zbek faoli Yelena Urlayevani majburiy psixiatrik davolash munosabati bilan Qo’shma Shtatlari afsuslanish bildiradi. Biz Urlayeva-xonim ilgari ham majburiy psixiatrik davolanishga duchor qilinganligini xavotirlik bilan ta’kidlaymiz. Siyosiy dissidentlarni ruhiy kasallanish qurboni (oqibati) sifatida davolash repressiv rejimlar ishlatadigan taktikadir (usuldir).

Urlayeva-xonimga bunday davolanishdan o’tishga 18 oktyabrda buyruq berildi va bu haqda Toshkentning Sirg’ali tuman jinoiy ishlar bo’yicha sud pog’onasi tomonidan qaror chiqarilgan edi. Urlayeva sud muhokamasida qatnashmagan, va uning manffatlarini advokat himoya qilmagan, bu esa Fuqarolik va soyosiy huquqlar to’g’risidagi xalqaro pakt bo’yicha O’zbekiston shartnomaviy majburiyatlarining buzilishidir.

Majburiy psixiatrik davolash allaqachon boshlandi. Urlayeva-xonim sog’ligi ahvoli mustaqil baholash o’tkazish imkoniyati paydo bo’lguniga qadar sud buyrug’i bilan har qanday davolashni to’xtatib turishga chaqiramiz.” [18]

2005 yil 25 oktyabr kuni Demokratik O’zbekiston Kongressi (DO’K)ning Bayonoti yoyinlandi (muallif DO’Kning Toshkent bo’limi rahbaridir.) [19]. Unda keyingi paytlarda qamoqqa olingan inson huquqlar himoyachilari va muxolifatchilar qatorida Yelena Urlayeva nomi ham tilga olingan. DO’K Bayonoti oxirida quyidagi so’zlar yozilgan.

“… Diktaturaga qarshi va demokratiyaga tarafdor bo’lgan har qanday shaxs va guruh bilan muloqotga hozirligini qayd etib kelayotgan DO’K O’zbekiston hukumatining demokratik mixolifatga, inson huquqlari faollariga va hatto o’zi bilan muloqotni istayotganlarga ham tazyiq o’tkazishini qoralaydi va siyosiy qarashlari uchun qamalgan barcha mahbuslar ozod qilinishini talab etadi.” [19]

7. O’ZBEKISTONDA SIYOSIY MAQSADLAR UCHUN PSIXIATRIYANI SUIIST’EMOL QILISHNING SABABLARI NIMADA?

Bu savolga mashhur sovet dissidentlari Vladimir Bukovskiy va Semen Gluzmanning qo’yidagi so’zlari bilan javob berish ma’qulroqdir.

“Bu bilan ular kishini cheklanmagan muddatga ozodlikdan mahrum qilishga, uni qat’iy yakkalab tutish va uni “qayta tarbiyalash” uchun psixofarmakologik vositalardan foydalanishga imkon beradi; bu ochiq sud uchun va bunday kishilarni ozod etish uchun kampaniyaga (chora-tadbirlarga) zarar yetkazadi, modomiki shunday bemor (pacient) bilan shaxsan tanish bo’lmagan, taxminlarga umuman asoslanmaydigan kishida ham, uning ruhiy holatiga nisbatan ba’zi bir shubhalari doimo bo’ladi; bu jabrlanuvchining mahbus sifatida u ega bo’lishi mumkin bo’lgan o’sha ozgina huquqlardan ham mahrum etadi, o’zgacha fikrlovchilarning g’oyalari va harakatlarini badnom qilish imkoniyatini beradi. Bunga boshqa, muhimligi jihatidan kam bo’lmagan boshqa muhim tomoni bor. O’zgacha fikrlovchilarning tergov va sud vaqtida xatolarga yo’l qo’ymasligi uchun odatda huquqiy tayorgarligi yetarlichadir. Lekin ularni aqli noraso deb hisoblash haqida yuqoridan buyruq olgan psixiatr (ruhshunos) oldida ular umuman ojiz ahvolga tushushadi” [8, 84-b.]

Bizning O’zbekistonimizda Sovet Imperiyasi davridan beri ko’p narsalar o’zgarishsiz qolmoqda. O’zbekistonda, Sovetlar davridagi kabi erkin saylovlar, so’z erkinligi, yig’ilishlar, mitinglar, namoyishlar va shunga o’xshash erkinliklar yo’q. O’z noroziliklarini tinch yo’llar bilan bildirgan kishilarga qarshi qurol qo’llanilishi mumkin. Novocherkassk shahrida 1962 yil 1 may kuni shunday bo’lgandi: asosan Novocherkassk shahri korxonalarining ishchilari va ularning bola-chaqalari o’zlarining yangi kiyimlarini kiyib, namoyish qilib kelishayotganida ko’prik yaqinida ayovsiz o’qqa tutildilar. Natijada 24 kishi halok bo’ldi, ko’plari yarador bo’lishdi, bir necha kishi esa sud hukmi bilan o’lim jazosiga mahkum qilindi va ko’pgina ishtirokchilar har xil muddatlarga qamaldilar. Bizda – O’zbekistonda ham shunday bo’lgandi: 1992 yil 16-17 yanvarda Toshkentda Talabalar shaharchasida qurolsiz talabalar kuchishlatar organ xodimlari tomonidan o’qqa tutildilar. Oqibatda ikki talaba halok bo’ldi va 30 dan ortiq talabalar yarador bo’ldilar. 2005 yil 13 mayda Andijonda ham qurolsiz odamlarga qarshi qurol ishlatildi, oqibatda 500 dan ortiq kishi halok bo’ldi va ko’pchilik yarador qilindi, shuningdek minglab kishilar O’zbekistonni tark etishga majbur bo’ldilar va qochqinlarga aylandilar. Qisqasi, bugungi O’zbekiston miqyosi kichraytirilgan o’sha Sovet Ittifoqidir, ayniqsa kuchishlatar organlarning policiyaviy boshqaruv metodlari va muxolifat hamda o’zgacha fikrlovchilarga qarshi jazolash usullarining qo’llanilishi jihatidan o’xshashdir.

O’sha yillarda Sovet Ittifoqida va bugungi kunda O’zbekistonda o’zgacha fikrlovchilarga qarshi ishlatilayotgan jazolovchi psixiatriya sohasida ham xuddi shunday o’xshashlikni ko’rish mumkin. Bu Yelena Urlayeva misolida tasdiqlanmoqda. Ozodlikni sevuvchilarga, erksevarlarga va qonun doirasida o’z muammolarini adolatli hal etishga harakat qilayotgan O’zbekiston fuqarolariga qarshi jazolovchi psixiatriya qo’llanilayotganligiga doir yana ko’pgina misollar bor.

Muallifning 2005 yil 8 oktyabrdagi rus tilidagi maqolasi quyidagi gaplar bilan tugallangandi.

Taniqli inson huquqlari himoyachisi Yelena Urlayevaning kyeyingi taqdiri masalasiga kelsak, Sovet Ittifoqi davrida qo’llanilgan usullar bilan uni hokimiyatning va psixiatrlarning o’zboshimchaligidan qutqarmoq kerak: bunga xalqaro jamoatchilik va mutaxassislar e’tiborini jalb etmoq kerak. Yelena Urlayevani qutqarmoq va unga Yevropadagi birorta davlatda siyosiy boshpana bermoq zarur. Aks holda, policiya rejimining kuchishlatar organlar xodimlari uning boshiga uradilar va uni mayib, nogiron qiladilar (bu hol piketlar paytida ham, hatto uy qamog’ida bo’lganida ham ko’plab marta ro’y bergandi), jazolovchi psixiatriya esa uni tamomila davosi yo’q, bedavo kasal qilib tashlaydi.

8. YELENA URLAYEVA 2005 YIL 27 OKTYABR KECHASI JINNIXONADAN OZOD QILINDI

Ye.Urlayevaning sud ishi yuzasidan advokat V.Krasilovskiy 2005 yil 24 oktyabrda Toshkent shahar Jinoiy ishlar bo’jicha sudiga apellyaciya tartibida Xususiy shikoyat berdi. Ushbu apellyaciya shikoyati nusxasini muallif 2005 yil 2 noyabr kuni oldi. Unda Ye.Urlayeva atrofida bo’lib o’tgan voqyealar aniq va yaxshi yozilgan. Shunga asoslanib Yelena Urlayeva atrofida 2005 yil 28 avgustdan 27 oktyabrgacha ruy bergan voqyealar haqida qo’shimcha ma’lumot beraylik.

Sud ishining 3-betida yozilishicha, 2005 yil 27 avgust kech soat 20.00 ga yaqin Toshkent shahar, Sergeli tuman, Sputnik-11 mavzesi, Dashtobod ko’chasidagi “Azikye” kafesi yaqinidagi non dukoni oldida TShIIBB UUR BOPning 5-bo’lim xodimlari tomonidan karikaturalarni yopishtirmoqchi bo’layotganida Ye.Urlayeva tutilgan. Ye.Urlayevani shaxsiy tekshiruv o’tkazish mobaynida uning ikkita sumkasida 75 dona “Ozod dehqonlar partiyasi” reklama bukleti, O’zbekiston Respublikasi Prezidenti va hukumati siyosatini tanqid etuvchi matn chop etilgan 65 varaq, O’zR milliy gerbini karikaturali tasvirlangan 4 dona kseroks qilingan varaqlari va bitta plastmassali tyubikda (idishda) devonxona (kancelyariya) elimi olib qo’yilgan.

2005 yil 28 avgust kuni Toshkent shahar Sergeli tuman IIB tergovchisi T.S.Jamolov tomonidan O’zR Jkning 215-moddasini buzganlikda ayblab Ye.Urlayevaga qarshi 33/05-914 raqamli jinoiy ish ochilgan va bunga Sergeli tuman prokurori rozilik bergan. Sergeli tuman prokurori 28 avgust kuni Ye.Urlayevani sud psixiatrik ekspertizasidan o’tkazish haqidagi qarorga imzo chekkan. 2005 yil 20 sentyabrda Toshkent shahar stacionar sud psixiatrik ekspertizasining 160-raqamli Akti tuzildi. Unda Ye.Urlayeva aqli raso deb topildi, shu sababli majburiy davolashga muhtoj emas va o’zining ruhiy ahvoli jihatidan sud oldida hozir bo’lishi hamda qilib qo’ygan ishi uchun javobgarlikka tortilishi mumkin, deb yozilgandi. Ammo Sergeli tuman prokuraturasi qonuniy asosga ega bo’lmagan holda 22 sentyabrda qandaydir “komission” stacionar sud psixiatriya ekspertizasini belgilagan. Shu sababli 23 sentyabr kuni Ye.Urlayevani shahar Klinik ruhiy kasalliklar kasalxonasidan Respublika Klinik ruhiy kasalliklar kasalxonasiga olib ketishgan. Bu bilan tergovchi T.S.Jamolov va bu hujjatga imzo chekkan Sergeli tuman prokurori 33/05-914 raqamli jinoiy ish doirasidan chiqishgan (bu haqda advokat V.Krasilovskiy 24 oktyabrda bergan Xususiy shikoyatida yozgan). Natijada 2005 yil 30 sentyabrda stacionar sud psixiatrik ekspertizasining 456-raqamli akti tuzildi va Ye.Urlayeva aqli noraso deb topildi hamda umumiy asoslarda psixiatrik muassasalarda tibbiy davolashga va kuzatuvga muhtoj, deb topildi.

Dastlabki tergov va Ye.Urlayevani psixiatrik klinikalarda tutib turish davomida, tergov va prokuratura organlari tomonidan Ye.Urlayevaning himoya huquqi qupol ravishda buzildi. Shu bilan birga O’zR “Advokatlik faoliyati kafolotlari va advokatlarni ijtimoiy himoya qilish to’g’risida”gi qonunning 4-moddasi qo’pol ravishda buzildi. Ya’ni advokat V.Krasilovskiy 33/05-914 jinoiy ish bo’yicha tergov guruhi rahbari, Sergeli tuman prokurori o’rinbosari R.M.Oganesyanga qilgan og’zaki va yozma murojaatlari e’tiborsiz qoldirilgan va uning himoyasida bo’lgan Ye.Urlayeva bilan uchrashishga 19 oktyabrgacha biror marta ruxsat berishmagan.

Advokat V.Krasilovskiy 33/05-914 jinoiy ish bilan 14 oktyabrda tanishgach, tergovchi T.S.Jamolovga yozma iltimosnoma bergan. Lekin 17 oktyabrda Sergeli tuman prokurori Ye.Urlayevaga nisbatan tibbiy muolajalarni majburiy ravishda qollash haqidagi qaroridan so’ng tergovchi T.S.Jamolov ishni Sergeli tuman sudiga o’tkazdi. Sud ishida advokat V.Krasilovskiyga himoyachi sifatida ishtirok etishi haqidagi order (ruxsat varaqchasi) bo’lishiga va uning uy, ish, uyali telefon raqamlari yozib berilganligiga qaramay Sergeli tuman jinoiy ishlar sudining sudyasi M.Mirzajonov 18 oktyabr kungi sudga qandaydir R.Turayevni davlat himoyachisi sifatida taklif etadi. R.Turayev Sergeli tuman sudi hovlisida joylashgan advokatlik firmasida ishlar ekan. Natijada Ye.Urlayevani majburiy psixiatrik davolash haqida sud qarori chiqarilibdi. V.Krasilovskiy 2005 yil 20 oktyabrda sudya M.Mirzajonovga va uning kotibi X.Axmedovga uchrashib, 18 oktyabrdagi sud protokollarini so’raganida, ular hech narsa ko’rsata olishmagan.

V.Krasilovskiy 2005 yil 24 oktyabrda Toshkent shahar Jinoiy ishlar bo’yicha sudiga apellyaciya tartibida bergan Xususiy shikoyatida ta’kidlaganidek, 18 oktyabrdagi sudda guvohlar, ekspertlar suroq qilinmagan, ya’ni ushbu jinoiy ishni sudda ko’rish amaliyoti bo’lmagan. Bundan tashqari, O’zR Jinoyat-processual kodeksining 576-moddasida yozilgan “Alohida xonada sud hal qiladigan masalalar”ga asosan sud alohida sud xonasida ko’rilayotgan ish yuzasidan muhim masalalarni aniqlashtirishi kerak edi, jumladan:

“ 1) jinoyat sodir etilganmi yoki aqli noraso shaxs ijtimoiy xavfli qilmish sodir etganmi?

2) ana shu jinoyat yoki ijtimoiy xavfli qilmish ishi ko’rilayotgan shaxs tomonidan sodir etilganmi?” [20]

Advokat V.Krasilovskiy 24 oktyabrdagi o’z Xususiy shikoyati oxirida quyidagicha yozgan.

“Yuqorida ta’kidlaganimizdek, Ye.Urlayeva xatti-harakatlarida birorta jinoyat tarkibigina emas, hatto ma’muriy huquqbuzarlik yo’q.

Yuqorida bayon etilganlardan quyidagi xulosalar qilish mumkin.

1. O’zR JKning 215-moddasida nazarda titilgan jinoyatlarni sodir etishda gumonlanib Ye.Urlayevani tutishga hech qanday qonuniy asoslar yo’q.

2. Ye.M.Urlayevaga nisbatan O’zR JKning 215-moddasi bo’yicha jinoiy ish ochish uchun asos yo’q.

3. Dastlabki tergov va sud majlisida Ye.M.Urlayevaning himoya huquqi e’tiborga olinmagan.

4. Ye.M.Urlayevaga nisbatan ikki marta stacionar psixiatrik ekspertiza o’tkazilishiga xolisona zaruriyat taqozo etmagan.

5. Ye.M.Urlayevaga nisbatan jinoiy ish noqonuniy qo’zg’otilganligi sababli uni psixiatrik klinikalarda majburiy davolash bilan bog’liq barcha keyingi harakatlar asossizdir, chunki u yon-atrofidagi kishilarga xavf-xatar tug’dirmaydi va zarur bo’lganda o’z sog’ligiga qarab ixtiyoriy ravishda ambulator yoki stacionar davolanishi mumkin.

Bayon qilinganlarga asosan, O’zR Jinoyat-processual kodeksining 53-, 497-moddasining 15-bandi va 581-moddalariga asosan