Shuhrat Ahmadjonov
ENG QISQA VA OMMAVIY DASTUR
- MADHIYADIR
Musiqa inson ruhidagi mavjud ulug’vorlik
imkoniyatlarini ko’rsatadi. [1, 292-b.]
R. EMERSON
Mundarija
1. O’zbekiston demokratlarining madhiyasiga
doir..
2. “Yasha Turon” madhiya musiqasi va
nog’ora, karnay, surnay, burg’ularni chalish bilan bog’liq buyuk tariximizdan
ba’zi bir voqealar.
3. Nog’ora, karnay, surnay va burg’u haqida
ba’zi bir ma’lumotlar.
4. O’zbekiston Davlat madhiyasiga doir
qisqacha ma’lumotlar va unga nisbatan muallifning tanqidiy fikrlari.
5. Muallif “Yasha Turon” she’riga kuy
bastalab berishni 2003 yilda kompozitor R.Abdullayevga va 2004 yilda hofiz
D.Xasanga iltimos qilgani tafsilotlari.
1. O’ZBEKISTON
DEMOKRATLARINING MADHIYASIGA DOIR
Kamina Hamza Hakimzoda Niyoziy (1889-1929)
tomonidan 1916 yilda yozilgan va jadidchi bobolarimiz 1916 yilda Turkiston quzg’olonlari
va namoyishlari vaqtida baralla kuylagan “Yasha Turon” qo’shig’i haqida [2] va
[3] maqolada yozgan edi. Shu yerda “Yasha Turon” she’rini yana bir marta
keltirib o’taylik.
Qo’zg’ol,
Turon! Qo’zg’ol, Turon!
Keldi
senga ham zamon,
Zulm
ahlini ayla vayron!
Tur
uyqudan, tur bu on! . .
Yasha
Turon, yasha Turon!
Sen
ezilganlarga yor.
Barcha
o’lka ishchisiga
Sen
suyanchiq, sen mador.
O’zbekiston demokratlarining umumiy madhiyasi
masalasida muhim fikr-mulohazalar bor.
Avvalambor madhiya asosini tashkil etuvchi
she’r matniga e’tibor beraylik. Sizu biz demokratlar bo’lganligimiz sababli
ba’zi bir zamondosh shoirlarimiz o’z she’rlarini madhiya bo’lishiga tavsiya
etishlari mumkin. Agar “Erk” demokratik partiyasi safida ham, “Birlik” xalq
harakati” partiyasi safida ham, Demokratik O’zbekiston Kongressi safida ham,
boshqa demokratik tashkilotlar tarkibida ham shoirlar borligini hisobga olsak,
natijada bir nechta, hatto o’nga yaqin madhiya paydo bo’lish ehtimoli bor. Bu esa
O’zbekiston demokratlari endi madhiya masalasida umumiy bir fikrga kelaolmay,
bo’linish alomatlarining yanada chuqurlashishiga olib keladi.
Ushbu vaziyatni hisobga olib, madhiya matni
tarixiy bo’lishi muhim, ya’ni madhiya muallifi na “Erk”chi, na “Birlik”chi, na
DO’Kchi, na boshqa muxolifat tashkilot, na betaraf ziyoli bo’lishi kerak. Madhiyaning muallifligi borasidagi bunday
talabga jadidchi bobolarimiz juda mos keladi.
Ba’zilar: “H.H.Niyoziy tomonidan 1916 yilda yozilgan 8 qatorlik “Yasha Turon”
madhiya satrlari kamligi va oradan 90
yil o’tganligi sababli bugungi kun muammolarini qamrab ololmagan” deyishlari
mumkin. Bunday e’tirozlar qisman o’rinlidir. Shu sababli 8 qatorlik “Yasha
Turon” madhiyasiga birinchi to’rtlikdan so’ng “Qo’zg’ol, Turon! Qo’zg’ol, Turon!” deb boshlanuvchi ikkita
to’rtlik va ikkinchi to’rtlikdan so’ng “Yasha
Turon, yasha Turon” deb boshlanuvchi yana ikkita to’rtlik qo’shaylik.
Natijada “Yasha Turon” madhiyasining birinchi uchta to’rtligi “Qo’zg’ol, Turon! Qo’zg’ol, Turon!” bilan,
keyingi uchta to’rtlik esa “Yasha Turon,
yasha Turon” so’zlari bilan boshlanadigan, jami oltita to’rt qatorlik
madhiyaga aylanadi.
E’tibor bersak, H.H.Niyoziyning bugungi
kunda bizga ma’lum bo’lgan 8 qatorlik “Yasha Turon” she’ri birinchi to’rtligining
oxirida uchta nuqta qo’yilgan. Bu she’rning davomi bor, degan ma’noni ham
bildiradi.
Demak, H.H.Niyoziy yozgan 8 qatorlik she’r
matniga 16 qator, aniqrog’i uch qatordan jami 12 qator she’r qo’shilmoqda. Mana
shu 12 qator she’rni yozish uchun bir guruh atoqli shoirlardan iborat komissiya
tuzsak. Bu komissiya tarkibiga demokrat shoirlar Yusuf Juma, Muhammad Solih,
Dadaxon Xasan, Jahongir Muhammad, Yodgor Obid va boshqa shoirlar taklif etilsa.
O’zbekiston demokratlarining “Yasha Turon” madhiya matnini qabul qilish ishchi
guruhiga qaysi shoirlarni kiritish masalasini har bir demokratik tashkilot
rahbariyati o’zi hal etsin. Shu bilan birga yakka tartibda ishchi guruhiga
qo’shilmoqchi bo’lgan atoqli shoirlar ham o’z takliflarini yuborishlari mumkin.
Shunday qilib, O’zbekiston demokratlarining
“Yasha Turon” madhiyasini yaratish masalasida DO’K rahbariyati tashabbus
kursatsa va ushbu muhim ishni boshqa tashkilotlar bilan birga amalga oshirsa
yaxshi bo’lardi. Demokratik tashkilotlarning birgalikda amalga oshirgan har bir
ishi bu tashkilotlarni bir-birlariga yaqinlashtiradi.
2. “YASHA
TURON” MADHIYA MUSIQASI
VA NOG’ORA, KARNAY,
SURNAY, BURG’ULAR CHALISH
BILAN BOG’LIQ BUYUK
TARIXIMIZDAGI BA’ZI BIR
VOQEALAR
“Yasha Turon” madhiya matni tayyor bo’lgach,
uning musiqasi, ohangi qanday bo’lishi kerak, degan savol tug’iladi.
Madhiyaning musiqa ohanglari biz – demokratlar kurashayotgan maqsadlarimizga
hamohang bo’lmog’i lozim. Maqsadimiz – O’zbekistondagi avtoritar, polisiya
rejimini tinch yo’llar bilan demokratik boshqaruv tizimiga o’tkazib, fuqarolik
jamiyatini qurishdir. Yani buyuk tariximiz davomida birinchi marta demokratik
jamiyat bosqichiga vatandoshlarimizni olib chiqishdek ulkan vazifa turibdi.
Buni amalga oshirish uchun xalqimizni jalb qilmay turib erishish mumkin emas. Shu
yerda xalqimizni qanday qilib uyg’otish, harakatga keltirish va umummaqsad
yo’lida birlashtirish mumkin, degan navbatdagi savol kelib chiqadi.
Bu savolga javob berish uchun ham, “Yasha
Turon” musiqasi ohanglarini qalban eshitish, tasavvur etish uchun ham Turon
yurti buyuk bo’lgan davrni – sohibqiron Amir Temur davrini eslaylik.
Ma’lumki, 1365 yil aprelida Mo’g’uliston
xoni Ilyosxo’jaxon katta qo’shin bilan Turkiston va Movarounnahr ustiga
bostirib kirgan edi. 1365 yil 22 may kuni mo’g’ullar qo’shini va Temurbek bilan
amir Xusayn qo’shini o’rtasida Chinoz yaqinida katta urush bo’ldi. Tarixda “Jangi loy” deb atalgan bu urushda
Temurbek hamda amir Xusayn mag’lubiyatga uchradilar va o’n mingdan ortiq askarining
jang maydonidagi o’limi bilan yakunlandi. Amir Xusayn Jayxun (Amudaryo)ning
narigi sohiliga o’tib, tog’u tosh va dovonlarni oshib, Shibartu mavzesiga
(hozirgi Afgonistonnig sharqiga) qochib bordi [4, 113-b.]. Amir Temur ham
Jayxundan o’tib, Balxda (hozirgi Afg’onistonning shimolida) qo’nim topdi [4,
115-b].
Ilyosxo’jaxon o’zining g’olib qo’shini bilan
Samarqand tarafga yurdi. Tarixdan ma’lumki, bunday kuchli dushmanni Samarqand
xalqini Vatan himoyasiga birlashtira olgan sarbadorlar mag’lub qildilar! Bu va
keyingi voqealar mashhur tarixchi olimimiz Bo’riboy Ahmedovning “Amir Temur” romanida yaxshi yozilgan.
Ushbu tarixiy romandan bir parcha keltirib o’taylik (unda biz izlayotgan
madhiya ohanglari ham bor).
“Xudoga
shukr, Samarqandni ham, xalqini ham himoya qiluvchilar topilib qoldi o’shanda.
Bular xalq yo’liga, mamlakat va adolat yo’liga boshini tikkan odamlar edilar.
Tarixda ular sarbadorlar, ya’ni boshini dorga tikkanlar, deb ataladilar.
Sarbadorlar aholining uch toifasi: ziyolilar, hunarmandlar va harbiylar
orasidan chiqqan kishilar bo’lib, o’zlarining ma’lum harakat dasturiga ega
edilar. Ular mamlakatni va xalqni qariyb bir yuz qirq besh yildan beri zuluk
bo’lib so’rib kelayotgan mo’g’ul bosqinchilari hamda ularning mahalliy xalq
orasidan chiqqan malaylari: katta yer egalari, savdogarlar zulmiga qarshi
edilar.
Shaharni
yana mo’g’ul lashkari bosib olishi xavfi kuchaygan ana shu kunlarda o’sha
tekinxo’r zotlar emas, balki sarbadorlar mehnatkash xalqning joniga oro
kirdilar. Mo’g’ul qorovulining qorasi ko’rinishi hamono o’sha sarbadorlarning
boshliqlari: Samarqanddagi madrasalardan birining mudarrisi Mavlonozoda, naddof
Abubakr Kalaviy va mergan yigit Xurdak Buxoriy bechora xalqqa qalqon bo’ldilar.
Voqea tarixiy kitoblarda bunday bayon etiladi: katta-kichik nog’oralarning
gumbir-gumbiri, karnaylarning “vo-vu”si, surnaylarning mungli navosi hamma va
hammani oyoqqa turgizdi. Tumonat xalq shaharning Jome’ masjidi hovlisiga
to’plandi. Ular o’n mingdan ortiq odam edilar. Harbiylarcha kiyinib olgan va
beliga qilich taqqan Mavlonozoda minbarga ko’tarilib, to’planganlarga murojaat
qildi:
-
Xaloyiq! Movarounnahr va Samarqand osmoniga yana qora bulut toshdi. Hech bir
yovuzlikdan tap tortmay turgan dushman jonajon shaharimiz ostonasida mo’ru
malag’ kibi paydo bo’ldi. Mo’g’ul cheriki Movarounnahrning shaharu
qishloqlarini beayov talon-taroj qilmoqda. Otam, valine’matim deb joningni fido
qilganing o’sha amirlar, beklar, boyonlar mo’g’ulning sharpasi kelgan hamono
seni tashlab ketdi. Ularning bir qismi dushman xizmatiga doxil bo’ldi,
qolganlari Jayxunning narigi tarafiga qarab qochdi. Endilikda hamma narsa
o’zimizga qoldi. Xo’sh, endi nima qildik?
- Yo,
hayot, yo, o’lim! – degan javob bo’ldi chor atrofdan” [4, 115-116-b.]
E’tibor bering: “… Katta-kichik nog’oralarning gumbir-gumbiri, karnaylarning “vo-vu”si,
surnaylarning mungli navosi hamma va hammani oyoqqa turg’izdi” [4, 116-b.].
Ya’ni hech kim uyma-uy yurib odam yiqqan emas. Shu qudratli kuy, ohang xalqni
oyoqlantirgan, dahshatli dushmanga qarshi jangga ruhan birlashtirgan va
oxir-oqibat sarbadorlar boshchiligidagi xalqning Ilyosxo’jaxon qo’shini ustidan
g’alabasiga olib kelgan!
Ma’lumki, nog’ora va bayroq turkiy xalqlarda
hokimiyat belgisi, ramzidir. Tarixdan ma’lumki, Amir Temur 1370 yil bahorida
Balx hokimi Husaynga qarshi qo’shin tortib borayotganida, Termiz yaqinidagi
Biyo qishlog’ida makkalik shariflardan sayyid Baraka (? – 1404) unga oliy
hokimiyat, saltanat ramzi katta nog’ora – tabl va yalov – bayroq tortiq qilgan
edi [5, 6-j., 406-b.]. O’sha yil 9 aprel kuni Balxdagi Hinduvon qal’asi Temur
qo’shinlari tomonidan qurshab olindi va amir Xusayn qo’shini mag’lub qilindi
(1370 yil 12 aprel kuni amir Xusayn qatl etildi). 1370 yil iyun oyida
Samarqandda katta qurultoy chaqirildi va natijada Temur davlati tashkil topdi
[4, 589-b.].
Amir Temur 1370 yildan keyin hokimiyat
ramzlari bo’lmish nog’ora va bayroqni o’z qo’shini boshliqlariga ato eta
boshladi. Bu borada uning o’z tuzugi bor edi va undan bir abzas ma’lumot
keltirib o’taylik.
“Amr qildimki, o’n ikki katta amirlarning
har biriga bitta bayroq (alam) va bir nog’ora berilsin. Amir ul-umaroga bayroq
va nog’ora, tumon tug’i va chortug’ taqdim etsinlar. Mingboshiga esa bir tug’
va karnay (nafir) bersinlar. Yuzboshi va o’nboshiga bittadan katta nog’ora
(tabal) bersinlar. Aymoqlarning amirlariga bo’lsa, bittadan burg’u taqdim
etsinlar. To’rt beglarbegining har biriga bittadan bayroq, nog’ora, chortug’ va
burg’u bersinlar” [6, 82-83-b.].
Yana tarixdan ma’lumki, Amir Temur o’z
qo’shini bilan Eronzaminga uch yillik (1386-1388) yurush qilayotgan vaqtda
Oltin O’rda xoni To’xtamishxon 1387 yil oxirida ko’pgina amirlarini katta
qo’shin bilan Turkiston ustiga yubordi. Ular ko’pgina shahar-qishloqlarni
taladilar va vayron qildilar, jumladan Qozonxonning mashhur qarorgohi
Zanjirsaroyga o’t qo’yib yondirib yubordilar [4, 289-b., 590-b.]. Shu va shunga
o’xshash sabablar tufayli Amir Temur qo’shini bilan 1388 yilda Eronzamindan o’z
Vatani poytaxti – Samarqandga qaytdi.
1388 yil oxirida To’xtamishxon o’zi
rahbarligida katta qo’shin bilan Amir Temur davlatiga qarshi yurush boshladi.
Uning mang’uloy (qo’shinnig markaziy qismi oldida boruvchi maxsus bo’linma,
avangard) Elyig’mish o’g’lon boshchiligida Xo’jand daryosidan kechib o’tib,
Jizzaxga qarashli Achiq mavzesiga kelib tushdi. Amir Temur harbiy kengash
chaqirib, ertasi kuniyoq yo’lga chiqib, bir necha kundan so’ng dushman
qo’shinini uch tomondan o’rab tor-mor qildi [4, 303-305-b.]. 1389 yil mart oyi
boshlarida To’xtamish Amir Temur qo’shinidan qo’rqib qolgan askarlari bilan o’z
yurtiga ketdi.
Mana shu voqealar sabab bo’lib, 1991 yil 19
yanvarda Amir Temur 200 mingdan ortiq askardan iborat qo’shin bilan Dashti
Qipchoq sari, To’xtamishxonga qarshi katta harbiy yurish boshladi. 1391 yil 13
iyun kuni Rossiyadagi Samara va Chistopol shaharlari orasida o’rinlashgan
Qunduzcha degan yerda Amir Temur va To’xtamishxon qo’shinlari o’rtasida
dahshatli jang bo’lib o’tdi. Shu jang boshlanishi paytini mashhur tarixchimiz
Bo’riboy Ahmedov tarixiy manbalar asosida quyidagicha yozgan.
“Quyosh
hali tulu’ (arabcha chiqish, ko’tarilish, balqish, A.Sh.) qilmasdan karnay-surnay, burg’u va
katta-kichik nog’oralarning xurushi osmonu falakni larzaga keltirdi. Shundan
so’ng har ikkala tarafning askarlari bir-birlari ustiga sher bo’lib
tashlandilar …” [4, 345-b.].
Agar har bir o’nboshida bittadan nog’ora
borligini eslasak, Amir Temur qo’shinidagi o’nboshilarning ixtiyorida 20
mingdan ziyod nog’ora bo’lganligi, bunga yuzboshilar, mingboshilar, amirlar
ixtiyoridagi katta-kichik nog’oralarni qo’shsak, u holda Amir Temur qo’shinida
o’sha kuni 30 mingga yaqin nog’ora va bunga qo’shimcha ko’plab
karnay-surnaylar, burg’ular chalinganligini tasavvur etishimiz mumkin. Oxir-oqibat
har ikkala tomondan 200 mingdan ziyod, ya’ni 400 mingdan ortiq askar ishtirok
etgan o’sha 1391 yil 13 iyundagi qonli jangda Amir Temur qo’shinlari g’alaba
qozongan edi.
Mana shunday minglab, o’n minglab
nog’oralar, karnay-surnaylar, burg’ular sadolari ostida turkiy ajdodlarimiz ruhan birlasha olganlar va
hayot-mamot janglarida katta tarixiy g’alabalarga erishganlar!
O’zbekiston Milliy Ensiklopediyasida
nog’oraxona haqida quyidagi ma’lumotlar bor.
“Harbiy
harakatlar chog’ida nog’oraxona oliy bosh qo’mondonning baland yerga o’rnatilgan
hirgohi oldidan joy olgan, jangchilarni ruhlantiruvchi kuylarni tinmay ijro
etib turgan. Nog’oraxonadan eshitiluvchi musiqa ovozining tinishi muayyan
darajada mag’lubiyatdan darak bergan.
Saroylarda nog’oraxona darvoza ustidagi xonaga joylashgan. Nog’oraxonada
mavjud cholg’u asboblaridan saroyda o’tadigan turli tantanalar, bayramlar, xalq
tomoshalarida foydalanilgan” [5, 6-j., 407-b.]
3. NOG’ORA,
KARNAY, SURNAY VA
BURG’U HAQIDA BA’ZI
BIR MA’LUMOTLAR
Shu yerda hozirgi kunda nog’ora, karnay, surnay,
burg’u va ular bilan ijro etiladigan kuylar haqida ham ma’lumot berib o’taylik.
“N o
g’ o r a (arabcha naqqora – zarb
beruvchi) – urma musiqa cholg’u asbobi. Tuzilishi turlicha; tuvaksimon
kosaxonasi, asosan, sopoldan yasaladi. Kiyik yoki echki (ayrim hollarda boshqa
hayvonlar) terisi bilan qoplanadi. Qadimdan harbiy, jarchi hamda ommaviy
marosim cholg’u asbobi sifatida Sharq mamlakatlarida ma’lum bo’lgan. Hozirda
o’zbek, tojik, uyg’ur, arman va boshqa xalq sozandalari tomonidan qo’llaniladi.
O’zbekistonda uning d o’ l nog’ora (yo’g’on tovushli katta nog’ora, teri
qoplanadigan qismining diametri 60 santimetr), r e z nog’ora (ingichka tovushli kichik nog’ora,
diametri 20-30 santimetr), k o’ s nog’ora (tovushi rez nog’oradan yo’g’onroq,
diametri 30-40 santimetr) turlari keng tarqalgan. Rez va ko’s nog’ora ikkita
cho’p bilan, do’l nog’ora nisbatan yo’g’onroq bitta cho’p bilan chalinadi. Xalq
musiqa ijrochiligida ko’s va rez nog’oradan iborat qo’sh nog’ora qo’llaniladi.
Qo’sh nog’ora tovushlari bir-biridan taxminan kvarta (lotincha quarta – to’rtinchi, to’rt pog’ona
oralig’idagi interval, A.Sh.) intervalida
farq qiladi. Bu esa turli shakldagi bezaklarda boy usullarni ijro etish
imkoniyatini yaratadi. Nog’oraning chindovul (mis yoki boshqa metalldan yasalgan
hajmi katta nog’ora), tablak (kichkina nog’ora) turlari ham bo’lib, ular kam
tarqalgan. Qo’sh nog’ora surnay va karnaylar bilan qo’shilib an’anaviy milliy
ansamblni tashkil etadi. Bunday ansambllar ochiq joylarda o’tkaziladigan
tomoshalar, tantanalar, to’y marosimlari jarchisi bo’lib, “Shodiyona”, “Katta
o’yin”, uyg’urlarda hayit kechalarida chalinadigan “Nog’ora muqom” kabi cholg’u
yo’llarini ijro etib kelmoqda” [5, 6-j., 406-b.]
“K a r
n a y – puflama musiqa asbobi. Bo’yi uzun (2-2,5 metr), naysimon, og’zi konus
shaklida, jezdan yasalgan. Bir-biridan ajraladigan (olib yurishga qulaylik
uchun) uch bo’lakdan iborat. Barmoq teshiklari yo’q, ovozi kuchli va yo’g’on,
diapazoni bir oktava oralig’ida. Surnay, nog’ora, doiralarga hamohang bo’ladi. Karnayning
to’g’ri va tirsakli (to’g’ri burchak ostida ikki marta bukilgan) turlari
qadimdan O’rta va yaqin Sharq mamlakatlarida, shu jumladan, O’rta Osiyoda
tarqalgan. O’tmishda harbiy musiqa cholg’usi sifatida harbiy yurish xabarchisi,
jang maydonida g’alaba jarchisi bo’lgan. Hozirda bayram, to’y va boshqa
tantanalarda chalinadi. Oxirgi paytda karnay zamonaviy milliy estrada ansambl
(masalan, “Abbos” guruhi)lar tarkibida ham kiritilmoqda.” [5, 4-j., 475-b.]
“S u r
n a y – puflab chalinadigan cholg’u asbobi. O’zbek, tojik, turk, Kavkaz, Eron
xalqlari va boshqalarda tarqalgan. Shakli naysimon, yuqori tomoni ingichka,
past tomonida konussimon kengayib boradi. Uzunligi 45-55 santimetr. Yong’oq
yoki o’rik yog’ochidan o’yib yasaladi. Surnayning ust (yuz) tomonida 7 ta va
osti (orqasi)da bitta (barmoq bilan bekitib ochiladigan) tovush teshikchalari
bor. Yuqori (ingichka) tomoni qopqoq bilan yopilib, unga metall naycha,
naychaga esa yupqa qamish til o’rnatiladi. (N a y p a ch o q – yog’ochdan
yasalgan puflab chalinadigan sozlarda tovush hosil qiluvchi yupqa plastinka.
Ilgari qamishdan tayyorlanganligi uchun qamish til deb atalgan. Hozir boshqa
materiallardan ham tayyorlanadi. Yakka (klarnet, saksafon kabi sozlarda) va
juft (surnay, goboy, fagot kabi sozlarda) turlari bor. [5, 6-j., 247-b.]) Metall naychaga qamish tildan oldin
kiygiziladigan (suyak yoki metalldan yasalgan) yupqa plastinka – sadat surnay
chalinishiga xizmat qiladi. Surnay diapazoni birinchi oktava “re”dan, ikkinchi
oktava “si”gacha va undan ham yuqori.
Surnay
ovozi kuchli va jarangdor. O’zbekiston va Tojikistonda karnay, nog’ora yoki
doira bilan ommaviylashgan maxsus ansamblni tashkil qilib, milliy an’anaviy
tomoshalar (dorboz, qo’g’irchoqbozlar o’yinlari)da, turli marosim va
yig’inlarda keng qo’llaniladi. Yakkanavoz cholg’u sifatida ham mashhur. Surnay
ijro imkoniyatlarining boyligi va o’ziga xos xususiyatlariga egaligi tufayli
unda chalinadigan kuylar alohida ajralib turadi. Shashmaqomda Buzruk, Navo,
Dugoh, Segoh, Iroq maqomlari shu’balari asosida yaratilgan surnay yo’llari
g’oyat sevimlidir. “Surnay Buzrugi”, “Surnay Navosi”, “Surnay Orazi”, “Surnay
Dugohi” (savt va ufori bilan), “Mushkiloti Segoh” va uning ufori, “Surnay
Iroqi” kabi surnay yo’llarining ko’pi siklli asarlardir. Ayniqsa, Navo maqomining
surnay yo’llari keng tarqalgan bo’lib, ular, asosan, nikoh to’ylarida ijro
etiladi. Surnay yo’llarining aksariyati raqs kuylari hamdir. Siklli “Shodiyona”,
“Katta o’yin”, “Surnay munojoti”, “Surnay Girya Qozog’i” kabilar shular
jumlasidan. Surnay rekonstruksiyalanmagan holda hozirgi zamon ansambl va xalq
cholg’u asboblari orkestrlarida ham ishlatilmoqda. Surnayning Xitoyda
ishlatiladigan turi sona, Zakavkazye xalqlaridagisi zurna deb ataladi” [7, 10-j., 438-b.]
“B u r
g’ u, q o’ b u z c h a (ruscha rojok) –
1. Ayrim puflama cholg’u asboblarining nomi. Masalan, ingliz burg’usi. 2.
Cho’ponlar burg’usi turidagi rus xalq puflama cholg’u asbobi. Burg’uda turli
past-baland tovushlar olish uchun maxsus teshikchalar bor. Mis burg’uning
chalish qismida ba’zan mundshtuk qo’yiladi; xromatik tovushlarni olish
imkoniyati bor bo’lsa ham lekin amaliyotda diatonik (yunoncha diatonikos bir tovushdan boshqa tovushga
o’tadigan, A.Sh.) holda qo’llaniladi.
Teshiksiz burg’u Rossiyada pochta signali uchun qo’llanilgan. Burg’uning
katta-kichik turlari bo’lib, bularning umumiy uzunligi 400 dan 800 millimetrga
qadar” [8, 55-56-b.]
Aytmoqchidek, buyuk tariximizda
ota-bobolarimiz chalgan sozlardan biri bo’lmish burg’u haqida na O’zbek Sovet
Ensiklopediyasida, na hozirgi yangi – O’zbekiston Milliy Ensiklopediyasida hech
qanday ma’lumot yozilmagan …
Yuqorida keltirilgan tarixiy ma’lumotlardan
ham ko’rinib turibdiki, nog’ora, karnay, surnay, burg’u va shu kabi milliy
sozlar ijrosida madhiya yaratishimiz mumkin va kerak!
4. O’ZBEKISTON DAVLAT
MADHIYASIGA DOIR QISQACHA
MA’LUMOTLAR VA MUALLIFNING
TANQIDIY FIKRLARI
Ba’zi o’quvchilarimiz “Bo’lajak madhiya matni va uning musiqasi
qanday bo’lishi kerakligi muallifga ma’lum ekan, nega endi u Toshkentda birorta
kompozitorga yoki hofizga murojaat etmadi?” deb savol berishlari mumkin.
Muallif 2003 yilda taniqli kompozitorga ham, 2004 yilda mashhur hofizga ham
murojaat qilgan edi. Bu voqeani yozish uchun O’zbekiston Respublikasi madhiyasining
tarixi haqida qisqacha bayon etishga to’g’ri keladi.
Sovet Ittifoqining dastlabki
madhiyasi 1918-1944 yillar davomida mashhur “Internasional”
qo’shig’i (E.Potiye so’zi, P.Degeyter musiqasi) bo’lganligi, u 1944-1991
yillarda Sovet Ittifoqi Kommunistik partiyasining, 1991 yildan hozirgi
kunlargacha Rossiya kompartiyasining madhiyasi ekanligi haqida kamina [3]
maqolada yozgan edi. Sovet Ittifoqining navbatdagi Davlat madhiyasi S.Mixalkov
[1913.28.2] va El-Registan she’ri, A.V.Aleksandrov [1883-1946] musiqasi bilan
1944 yildan ommaviy ravishda ijro etila boshlandi. [7, 3-j., 345-b.]
1947 yilda O’zbekiston Davlat
madhiyasi kompozitor Mutal (Mutavakkil) Burhonov [1916.5.5 - …] va shoir Temur
Fattoh tomonidan yaratilib, 1947 yilda tasdiqlangan edi [7, 3-j., 345-b.].
1977 yilda Sovet Ittifoqida
yangi Konstitusiya qabul qilinishi munosabati bilan SSSR madhiyasi matnini yana
S.Mixalkov va El-Pegistan yozishdi. Uning rus tilidagi matnini K.Yashin,
A.Muxtor, Mirtemir, E.Vohidov, A.Oripov va J.Jabborov o’zbek tiliga o’girdilar.
U quyidagi misralar bilan boshlanar edi:
“Erkin o’lkalardan Ulug’ Rus diyori
Yaratdi qudratli, ahil oila.” [7, 10-j., 81-b.].
O’zbekiston 1991 yil 1 sentyabrda Mustaqillika
erishdi. 1992 yil 8-10 dekabr kunlari Toshkentda O’zR Oliy Kengashining
12-chaqiriq 11-sessiyasi bo’lib o’tdi. Shu sessiyada 8 dekabr kuni O’zR
Konstitusiyasi, 10 dekabr kuni O’zR Davlat madhiyasi qabul qilindi. O’sha kuni
parlament deputatlari e’tiboriga komissiya tomonidan madhiyaning uchta varianti
tavsiya etilgan edi. Muhokama televideniye orqali ko’rsatilgandi va kamina ham
uni e’tibor bilan ko’rgandi. Shu muhokama davomida madhiyaning uchalasi ham
ketma-ket xor ijro etgan holda eshittirildi va deputatlar e’tiboriga havola
etildi. Oliy Kengash deputatlarining aksariyat qismi Abdulla Oripov so’zi,
Mutal Burhonov musiqasi asosidagi qo’shiqqa ovoz berdilar va u O’zR Davlat madhiyasi
sifatida qabul qilindi [5, 3-j., 157-158-b.].
Shoir Mirpo’lat Mirzo so’zi,
kompozitor Rustam Abdullayev musiqasi asosidagi qo’shiq ikkinchi o’rinni
egalladi. Kaminaga xuddi mana shu qo’shiq madhiya sifatida ko’proq ma’qul
bo’lgan edi. Chunki uning musiqasi sadolari ohanglarida ozroq bo’lsada o’sha
nog’ora va boshqa milliy cholg’ularning ohanglari bor edi.
Ikki og’iz so’z hozirgi O’zR
madhiyasi haqida. Ushbu madhiya musiqasini Mutal Burhonov 1946 yilda, ya’ni
o’sha mash’um diktator Iosif Vissarionovich Stalin davrida yaratgan edi. Agar
prezidentimiz I.Karimov 1938 yil 30 yanvarda, shoir Abdulla Oripov 1941 yil 21
martda tug’ilganligini e’tiborga olsak, ikkala hamfikr sobiq kommunistning
bolalik, o’smirlik, yoshlik yillari, shuning davomi sifatida 1991 yil 1
sentyabrga, ya’ni Mustaqillikka qadar qariyb 45 yillik hayoti har kuni radio,
televideniye va turli yig’ilishlarda ijro etilgan M.Burhonovning Stalin davri
madhiya kuyi ostida o’tgan. Balkim shu sababli ham, O’zbekistonda avtoritar,
polisiya rejimi o’rnatishga hamohang bo’lgani uchun ham shu kuy ularga ma’qul
tushgan va madhiyaga asos sifatida qabul
qilishni oldindan rejalashtirishgan, deb taxmin qilish mumkin. A.Oripov 1946
yilda yozilgan M.Burhonov kuyiga moslab she’r yozgan. Ya’ni A.Oripovdek shoirga
ham avtoritar tizim “mana shu musiqaga
moslab she’r yozing” degan va bu bilan oldindan chegaralab bergan, deyishga
asos bor ...
Endi hozirgi O’zbekiston
Respublikasi madhiyasining kamchiliklari haqida ham aytib o’taylik.
Birinchidan, shoir Abdulla
Oripov madhiya uchun yozgan she’ri
Vatanimizning ko’pgina fuqarolarini, jumladan kaminani ham ruhlantirishga
xizmat qilmaydi. 1946 yilda M.Burhonov yaratgan musiqaga moslab yozilgan she’r
bo’lganligi sababli uning so’zlari murakkab, sal chalkashroq, ya’ni yodlab
olish qiyin bo’lgan uslubda yozilgan. Kamina yuzdan ortiq she’r va baytlarni
yoddan biladi (shular qatorida A.Oripovning “Xatolaring
kerak ularga” she’rini [9, 2-j., 108-b.]). Muallif O’zbekistonning bir
ziyoli fuqarosi sifatida Davlat madhiyasi she’rini yodlashga 1992 yildan beri
bir necha marta harakat qilib ko’rdi, lekin to’liq yodda qoldirib bo’lmadi …
O’quvchi do’stim, e’tibor bering: biror tantana yoki sport musobaqasida,
masalan futbol bo’yicha xalqaro uchrashuvlarda ko’pgina mamlakat fuqarolari
o’zlarining Davlat madhiyalarini faxr bilan ijro etishadi, O’zbekiston Davlat
madhiyasi yangraganda bizning fuqarolar esa indamay turishaverishadi …
Ikkinchidan, shu madhiya
musiqasi yangraganda, kaminaning Jizzax shahrida o’tgan bolalik va o’smirlik
yillaridagi ba’zi bir voqealar yodiga keladi. U 1960-1970 yillarda Jizzaxdagi
A.Navoiy nomli maktabda o’qirdi. O’sha vaqtlar kamina yashagan mahallada
ko’pgina rus oilalari yashashardi (bugungi kunda ruslarning ko’pchiligi ko’chib
ketishdi va mahalladagilarning aksariyat qismini o’zbeklar tashkil etishadi). Agar
ruslardan birortasi vaqti-soati yetib o’lsa, ko’chamizdan duxovoy (puflama)
orkestr chalgan mungli sadolar ostida o’sha o’likni qabristonga eltishardi.
Hozirgi davlatimiz madhiyasi musiqasini muallif eshitganida o’sha
1960-yillardagi sadolar yodiga keladi. Chunki ohanglarida qandaydir o’xshashliklar
bor …
Uchinchidan, turkiy
ota-bobolarimiz ming yillar davomida birorta qo’shiqni hozirgi yevropacha,
jumladan ruslarga o’xshab xor bo’lib aytilayotgan madhiya sifatida
kuylamagan-ku. Ya’ni Mustaqil O’zbekiston madhiyasining kuyi turkiy xalqlarning
buyuk tarixi, jumladan juda boy musiqa an’analari asosida, ayniqsa milliy
cholg’ular ijrosida ko’tarinki, faxrlanish ruhida kuylanmog’i lozim!
5. MUALLIF
“YASHA TURON” SHE’RIGA
KUY BASTALAB BERISHNI
2003 YILDA KOMPOZITOR
R. ABDULLAYEVGA VA 2004
YILDA HOFIZ D. XASANGA
ILTIMOS QILISH TAFSILOTLARI
Avval muallif 2001 yilda O’zbekistonda yangi
xalq harakati tuzish kerakligi va unga madhiya zarurligi fikriga qanday
kelganligi haqida qisqacha yozsak.
Ma’lumki, insoniyat tarixida siyosiy
tizimning dastlab shakllangan, barqarorlashgan, asosiy, o’zak qismi –
davlatdir. Ya’ni davlat – siyosiy tizimning birinchi institutidir. Siyosiy
tizimning ikkinchi instituti – siyosiy partiyalardir. Siyosiy tizimning
uchinchi instituti – bu ommaviy tashkilotlar va harakatlardir. Bunga milliy
harakatlar, inson huquqini himoya qiluvchi tashkilotlar, diniy tashkilotlar, milliy-madaniy
markazlar, kasaba uyushmalari, yoshlar, faxriylar va shunga o’xshash uyusmalar
misol bo’la oladi. Odatda demokratik jamiyatlarda ularning soni jihatidan juda
katta qismini nodavlat notijorat tashkilotlari tashkil etadi.
O’zbekistondagi avtoritar, polisiya rejimi
haqiqiy ko’ppartiyaviylikka yo’l bermagach, kamina demokratik jamiyatning
uchinchi instituti bo’lmish nodavlat notijorat tashkilot (NNT)larini tuzish va
ular sonini oshirish kerak, degan xulosaga kelgan edi. Turkona gap-gashtaklar –
4-5 ming yillik tarixga ega bo’lgan sharqona nodavlat notijorat
tashkilotlaridir! Shunday gap-gashtaklarni NNT sifatida tuzib, ularni umumiy
Jadidchilik harakatiga birlashtirish lozim, degan fikrni o’zining 2001-2003
yillarda yozgan “Gap-gashtakdan –
Jadidchilik harakatiga” nomli kitobida batafsil bayon qilgan edi. (Ushbu
kitobni 2001-2003 yillarda Toshkentda kompyuterda terish iloji bo’lmaganligi
sababli kamina uning 210 betlik 1-qismini yozuv mashinkasida chop etib,
muqovalatib 2003 yilda tayyorlagan edi.)
Ana shunday Jadidchilik harakatiga madhiya
ham zarurligi va bunga [10] maqolada keltirilgan H.H.Niyoziyning “Yasha Turon”
she’ri juda mos kelardi (bu she’rni maqolamiz boshida keltirganmiz). 2004 yil
dekabrida Vatanimizda navbatdagi parlament saylovlari bo’lishligini hisobga
olib, O’zbekistondagi polisiya rejimi 2003 yil bahorida bir oz siyosiy
erkinliklarga yo’l berdi, bir necha inson huquqlarini himoya qilish
tashkilotlari tuzildi, muxolif “Birlik” xalq harakati” partiyasi va “Erk”
demokratik partiyasining navbatdagi qurultoyi bo’lib o’tdi. Kamina ham 1999 yil
yanvarida yoza boshlagan, gap-gashtakka asoslangan “Demokratlar davrasi” nomli
nodavlat notijorat tashkiloti Ustavini 2003 yil bahorida yozib tugatdi va bir
guruh hamfikr safdoshlari (ulardan ikki nafari fan doktori va besh nafari fan nomzodi) bilan birgalikda
uning ta’sis yig’ilishini 2003 yil aprelida o’tkazdi.
“Demokratlar davrasi” gap-gashtagi (NNT)
tuzilgach, kamina “Yasha Turon” she’riga kuy bastalash masalasida birorta
kompozitorga murojaat qilishni rejalashtira boshladi. Shunda 1992 yil 10 dekabr
kuni O’zbekiston Respublikasi madhiyasini qabul qilayotganda 2-o’rinni olgan
shoir Mirpo’lat Mirzo so’zi, kompozitor Rustam Abdullayev musiqasi asosidagi
qo’shiqni esladi. Shu yerda R.Abdullayev haqida ma’lumot keltirib o’taylik.
“Abdullayev
Rustam (1947.12.2, Xiva) – kompozitor. O’zbekiston Respublikasi san’at arbobi
(1977).
Muallif 2003 yil may oyida R.Abdullayev
ishxonasiga – O’zR Kompozitorlar va bastakorlar uyushmasining raisi kabinetiga
borib u bilan uchrashdi. Salom-alikdan so’ng kamina 1992 yil 10 dekabrda
tanlovga qo’yilgan va 2-o’rinni olgan madhiya musiqasi milliy ohanglarda yaxshi
yaratilganligini aytib minnatdorchilik bildirdi. Davom etib, H.H.Niyoziyning
“Yasha Turon” she’ri borligi, uni 1916 yilda mashhur hofizimiz Muhitdin Qoriyoqubov
[1896.1.5 – 1957.2.2] qo’shiq qilib kuylagani va bu haqda “Xalq so’zi” gazetasining
1996 yil 23 noyabr sonida B.Nasriddinovning maqolasida yozilganligi haqida
aytdi. So’ngra muallif shu she’rga o’sha 1992 yilgi milliy ruhdagi kuy bastalab
berishni iltimos qildi va “Yasha Turon” she’r matnini R.Abdullayevga berdi
(o’sha varaqda she’r manbasi ham yozilgan edi). Rustam aka H.H.Niyoziy she’rini
qunt bilan o’qib chiqdi va B. Nasriddinovni shaxsan tanishini aytdi. Keyin buni
o’ylab ko’rishi kerakligini va “2-3
haftadan so’ng xabar oling” dedi.
20-25 kunlar o’tgach, kamina O’zR
Kompozitorlar va bastakorlar uyushmasiga bordi va K.Abdullayev kabinetiga
kirdi. U salom-alikdan keyin Mustaqillik bayramiga tayyorgarlik borayotganligi
sababli hozir ishi ko’p ekanligini va sentyabrda xabar olishni maslahat berdi.
2003 yil sentyabr oyi o’rtalarida kamina yana bordi. Bu safar R.Abdullayev
dekabr oyida rejalashtirilgan qandaydir katta (xalqaro) tanlovga tayyorgarlik
olib borayotganligini, hozir “Yasha Turon” she’riga kuy ijod qilish bilan
shug’ullanishga hech vaqti yo’qligini va dekabr oxirlarida vaqti ko’proq
bo’lishini aytdi. Muallif 2004 yil yanvarida yana bir marta R.Abdullayev
idorasiga bordi va u bilan uchrashdi. Shunda u 1992 yilda madhiya uchun
yozilgan kuy davlat nomiga o’tkazilganligi, endi uni boshqa she’rga kuy
qilishga haqqi yo’qligini aytdi. Kamina bunga javoban, siz musiqa sohasida
katta ilmga va tajribaga ega bo’lgan kompozitorsiz, sal o’zgartirib,
boshqacharoq qilib yozib bersangiz, toki “Yasha Turon” tarixiy qo’shig’i sizu bizdan
keyingi avlodlarga meros bo’lib qolsa yaxshi bo’lardi, dedi. Lekin R.Abdullayev
“Yasha Turon”ga kuy bastalab bera olmasligini yana bir marta aytdi.
Shundan so’ng muallif bu masalada hofiz
Dadaxon Hasanga murojaat qilishga qaror qildi. Kamina D.Hasan uyiga ilk
marotaba 1990 yil mart oyida bir guruh “birlik”chilar bilan Navruz bayramini
nishonlash uchun borgan edi (o’shanda hovlida katta qozonda kechasi bilan
sumalak ham pishirilgan edi). 2001 yilda muallif “Birlik”chilar va o’zbekistonlik askarlarning tobutlari” kitobida
“Birlik” xalq harakatining 1988 yil 11 noyabrdagi dastlabki yig’ilish tarixini
yoritish jarayonida Dadaxon akanikiga ahyon-ahyonda borib, suhbatlashib turar
edi. 2004 yil fevralida kamina Dadaxon aka uyiga borib, bir oz suhbatlashgach,
“Yasha Turon” she’rini unga berdi va shunga kuy bastalab berishni iltimos
qildi. U she’rni e’tibor bilan o’qib chiqib, hozirgi siyosiy tizim unga birorta
xonanda bilan birga ishlashga, birorta
studiyaga borib musiqani yozdirishga yo’l bermayotganligi, biror kishi
to’yga taklif qilishiga imkoniyat bermayotganligi haqida gapirdi va shu sababli
“Yasha Turon” she’riga kuy bastalab bera olmasligini aytdi.
Bir tomondan, haqiqatan O’zbekistondagi
kuchishlatar organlarga tayangan mavjud polisiya rejimi Dadaxon akaning erkin
ijod qilishiga ko’p yillardan beri yo’l bermayotir. Ikkinchi tomondan, Dadaxon
aka universitetning jurnalistika fakultetini tugatgan hofizdir. “Yasha Turon”
she’rini esa nog’ora, karnay, surnay va boshqa milliy cholg’ularda chaladigan
ansambl ishtirokidagi kuy bastalanmog’i zarur. Bunga esa bevosita
konservatoriyani bitirgan, xalqimiz milliy cholg’u kuylarini yaxshi biladigan
talantli kompozitor kerak.
Agar yuqorida yozganimizdek, demokrat
shoirlar guruhi tashkil etilib, H.H.Niyoziyning “Yasha Turon” she’riga yana 4
ta to’rtlik qo’shib, ya’ni oltita to’rtlikdan iborat she’r matni tayyor
qilinsa, u holda boshqa demokratik qarashlardagi kompozitorga, jumladan talantli
yoshlarga murojaat qilishimiz mumkin.
Shunday qilib, O’zbekiston demokratlarining
“YashaTuron” madhiyasini yaratish juda muhim masalalardan biridir. Madhiya
millionlab vatandoshlarimiz uchun eng qisqa, lo’nda, tushunarli va
birlashtiruvchi ommaviy Dasturdir!
Qo’zg’ol,
Turon! Qo’zg’ol, Turon!
Yasha
Turon, yasha Turon!
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. ÁÎÐÎÕÎÂ Ý. Ýíöèêëîïåäèÿ àôîðèçìîâ
(Ìûñëü â ñëîâå) /Õóäîæ. Þ.Ä.Ôåäè÷êèí. – Ì.: ÎÎÎ «Ôèðìà «Èçäàòåëüñòâî ÀÑÒ»,
1999. – 720 ñ.
2. Yasha Turon! Yasha Turon! - www.jahongir.org
www.jahongir.org “Turonzamin” jurnali, 2005 yil oktyabr, 10-soni.
3. AHMADJONOV Sh. Yasha Turon, yasha Turon!
– www.uzbekcongress.org www.uzbekcongress.org 2006 yil 25 yanvar.
4. AHMEDOV B. Amir Temur: Tarixiy roman
(Maxsus muharrir: B.Omon). – T.: Abdulla Qodiriy nomidagi xalq merosi
nashriyoti, 1995. – 640 b.
5. O’zbekiston Milliy Ensiklopediyasi. 12
yildlik. – T.: “Ozbekiston milliy ensiklopediyasi” davlat nashriyoti,
2000-2006.
6. Temur tuzuklari //Forschadan A.Sog’uniy
va H.Karomatov tarj.; B.Ahmedov tahriri ostida/. – T.: Nashriyot-matbaa
birlashmasi, 1991. – 144 b.
7. O’zbek Sovet Ensiklopediyasi. 14 yildlik.
– T.: “O’zbek sovet ensiklopediyasi Bosh redaksiyasi”, 1971-1980.
8. AKBAROV G.A. Muzika lug’ati /Maxsus
muharrir T.G’ofurbekov/. – T.: G’afur G’ulom nomidagi Adabiyot va san’at
nashriyoti, 1987. – 448 b.
9. ORIPOV A. Tanlangan asarlar. 4 jildlik. –
T.: G’afur G’ulom nomidagi Adabiyot va san’at nashriyoti, 2001.
10. NASRIDDINOV B. “Yasha Turon” deya kuylardi ...”. – “Xalq so’zi”, 1996 yil 23
noyabr.
Shuhrat
Ahmadjonov.
E-mail:
shuhrat1954@yahoo.com shuhrat5454@yahoo.com
2006 yil
12 fevral.