Shuhrat AHMADJONOV
DO’Kning
O’ZBEKISTON
MAXSUS XIZMAT
ORGANLARI VA
INTERNETDAGI
SHAXSIY
YOZISHMALAR XAVFSIZLIGINI TA’MINLASH
Ba’zi davlatlarda ijtimoiy turmush shunchalik
oshkora hukmronki, hatto Maxfiy Politsiya – ochiqdan-ochiq va
hamma joyda ko’rinib turadi. [1, 188-b.]
STANISLAV
YEJE
LES (1909-1966)
M U N D A R I J A
Muqaddima
1.
Maxsus xizmat organlari jurnalist Alisher Taksanovga qarshi Internetda
uyushtirgan fitnasi.
2.
Fuqarolarning o’zaro shaxsiy yozishmalariga yot kimsalarning yoki maxsus xizmat organlaarining
aralashishi qanday oqibatlarga olib kelishi mumkinligiga Abdulla Qodiriyning “Utkan kunlar” romanidan misol.
3. Jahonda Internetdagi so’z erkinligi darajasi va O’zbekistonda
kompyuter, Internet hamda electron pochta sohasidagi tazyiqlarga doir
ba’zi bir hayotiy misollar.
3.1.
Internetdagi so’z erkinligi darajasiga oid “Chegara
bilmas muxbirlar” xalqaro tashkilotining 2006 yilgi hisobotidan ayrim
ma’lumotlar.
3.2.
O’zbekistonda Internetni yalpi nazorat ostiga olishga harakat
qilinayotganligiga misol: “SharqTELEKOM”
yopiq aksionerlik jamiyati (YoAJ)ning FTP-servisiga
qo’yilgan talablar bayoni.
3.3. “Onalar o’lim jazosiga va qiynoqlarga qarshi
qo’mitasi”ning rahbari Tamara Chikunovaning www.freeuzbekistan.com sayti muharriri Valeriy Petrenkoga yozgan
xati.
3.4. Jurnalist Rahimjon Zafarning Internetdagi tazyiqlarga doir
fikrlari.
3.5.
O’zbekiston maxsus xizmat organlari va ularning gumashtalari
Internet va electron pochta sohasida muallifga nisbatan qilayotgan ayrim
qarshiliklari.
3.5.1.
Muallifga 2004 yil 26 yanvar kuni elektron pochta orqali “Odam Insonov” yuborgan tahdid xati tafsilotlari.
3.5.2.
Muallif 2005-2006 yillarda foydalangan to’rtta internet-klubning yopilishi va ikkitasida kompyuter xizmatidan foydalanish taqiqlanishi
tafsilotlari.
3.5.3.
Muxolifat vakillarining kompyuteriga va disketlariga “kimlardir” viruslar kiritayotganligiga
doir ba’zi bir fikrlar.
3.5.4.
Muallifning elektron pochtasi orqali bo’layotgan yozishmalariga “kimlardir”
aralashayotganliklariga doir ba’zi bir faktlar.
4.
Demokratlar foydalanayotgan aloqa vositalarining xavfsizligi muammolari va bu borada mutaxassislarning tavsiyalari.
4.1.
Internetdan foydalanish bilan bog’liq xavfsizlik muammolari.
4.2.
Internet xavfsizligining asosiy qoidalari.
4.3.
Elektron pochta bilan xavfsiz ishlashning asosiy qoidalari.
4.4.
Kodlash: savollar va javoblar.
4.4.1.
Kodlashning o’zi nima?
4.4.2.
Inson huquqlari himoyachilari (inhhimlar), demokratlar nima uchun kodlashdan
foydalanishlari kerak?
4.4.3.
Kodlashdan foydalanish nolegalmi (yashirinmi)?
4.4.4.
Bizning informatsion texnologiya (IT) tizimlarni xavfsizlantirish uchun nima
qilmoq kerak?
4.4.5.
Qaysi kodlash dasturi tanlashni qanday aniqlashtirsa bo’ladi?
4.4.6.
Kodlashdan foydalanish mening kompyuterimni buzish xavfini yanada oshishiga
olib kelmaydimi?
4.4.7.
Nima uchun pochta va hujjatlarni doimo kodlash kerak?
4.4.8.
Agar menda bradmauer bo’lsa, nima uchun o’z pochtamni kodlashim kerak?
4.4.9. Mening ofisimni hech kim buzayotgani yo’q, nega endi
men maxfiy dasturiy ta’minotdan foydalanishim kerak?
4.4.10. Bizning Internetga kirish imkoniyatimiz yo’q va biz
internet-kafe xizmatidan foydalanishga majburmiz . Begona kompyuterdan jo’natilayotgan pochtamizni qanday himoya
qilsak bo’ladi?
4.4.11. Agar bizning fayllar va pochtani himoya
qilish shunday muhim ekan, nega hamma buni qilmaydi?
4.4.12. Bizning prinsiplarimizdan biri – ochiqlikdir. Biz
hukumat faoliyatining ko’proq shaffofligi haqida oshkora gapiramiz. Biz qanday qilib yashirin texnologiyalardan foydalanishimiz mumkin?
4.4.13. Biz maxfiylik va yashirinlikning barcha
bayonnomalariga rioya qilmoqdamiz, lekin, shunga qaramay, axborotning chiqib
ketishi davom etmoqda – nima gap?
4.5.
Shifrlashdan foydalanish bo’yicha tavsiyalar.
4.6.
Elektron pochta bilan ishlashda foydali odatlar.
4.7.
Internet-klub (kafe)larda va boshqa joylarda
kompyuterdan foydalanganda ehtiyotkorlikka doir umumiy mulohazalar.
5.
Internetda va electron pochtada yozishmalar paytida
tazyiqlar bo’layotganligi sababli muallifning o’z safdoshlariga murojaati.
Foydalanilgan adabiyotlar.
M U Q A D D I M A
Kompyuter, Internet va elektron pochta sohasidagi
tazyiqlar va jahon mutaxassislari tavsiya etgan himoyalanish yo’llari,
usullari haqidagi tahliliy maqolani [2] da muallif va’da qilgan edi. Shu maqola quyida keltirilmoqda.
1. MAXSUS XIZMAT
ORGANLARI JURNALIST ALISHER
TAKSANOVGA QARSHI INTERNETDA
UYUSHTIRGAN FITNASI
O’zbekiston maxsus xizmat organlari ba’zi bir fuqarolarning o’zaro
shaxsiy yozishmalari, suhbatlari, telefon so’zlashuvlari, Internet orqali
yozishmalarini nazorat qilayotganliklari, hatto ig’vogorona harakatlar
(provokatsiyalar) uyushtirayotganligi sir emas. Bu borada Toshkentda
yashayotgan mustaqil jurnalist Alisher Taksanovga qarshi 2006 yil 4 aprel kuni
uyushtirilgan fitnani misol qilib keltiraylik.
2006
yil 4 aprelga o’tar kechasi soat
“Raddiya. “Odil sud fuqarolari, yoki O’zbekistondan
chiqish vizasini olish uchun qo’llanma” maqolani men yozgan emasman.
CentrAsiada 4
aprelda “Odil sud fuqarolari, yoki O’zbekistondan chiqish vizasini olish uchun
qo’llanma” maqolasi Alisher Taksanov imzosi bilan chop etildi. Uni men yozmaganligimni bildiraman. Unda viza olish va mening muammolarim haqida yozilgan. Lekin
ushbu maqolaning o’zini men yozgan emasman.
Bu maqola qayerdan va uning muallifi kimligini
bilmayman, ammo bu MXX qo’llarining ishi ekanligiga ishonchim komil. U meni
jurnalist etikasi (axloqi)ni buzganlikda tutib
olishni, meni qilmagan ishim uchun jinoiy javobgarlikka tortishni xohlaydi.
Pogonlilardan qaysinisidir meni tuhmat va
haqorat qilganlikda ayblashni xohlaydi, mana mayyor G.Mirsobirova haqida hech
kim bilmaydigan (faqat Xudo biladigan) gaplarni yozgan. Men bu ayol haqida hech
narsa bilmayman va uning haqida pora oladigan inson
deb hech qachon yozgan emasman.
Alisher Taksanov
2. FUQAROLARNING
O’ZARO SHAXSIY YOZISHMALARIGA YOT
KIMSALARNING YOKI MAXSUS
XIZMAT ORGANLARINING ARALASHISHI
QANDAY OQIBATLARGA OLIB
KELISHI MUMKINLIGIGA ABDULLA
QODIRIYNING “OTKAN KUNLAR” ROMANIDAN
MISOL
O’zbekiston fuqarolarining o’zaro shaxsiy yozishmalariga, jumladan
bugungi kunda Internet orqali olib borilayotgan xat almashinuvlariga yot
kishilarning, aniqrog’i maxsus xizmat organlarining ataylab aralashishi qanday
oqibatlarga olib kelishi mumkinligiga buyuk tariximizdan bitta misol
keltiraylik. Ulug’ yozuvchimiz Abdulla Qodiriyning “O’tkan kunlar” romani va undagi voqealarni
eslaylik. 1970-yillar boshida suratga olingan “O’tkan kunlar” badiiy filmida romandagi voqealar sal
o’zgartirilgan va qisqartirilgan, ya’ni anchagina
epizodlar (ko’rinishlar) filmga kiritilmagan. Ta’kidlash lozimki, film juda
yaxshi ishlangan!
“O’tkan kunlar” romani va filmi orasidagi farqlar borligi sababli maqolamizning
ushbu bandi uchun zarur bo’lgan kitobdagi voqealarning muhim joylarini qisqacha
eslatib o’tsak. Otabekning onasi O’zbek oyim va otasi Yusufbek hojining
qistovi, qaynatasi Mirzakarim qutidor va qaynanasi Oftob oyim, shuningdek
sevgilisi Kumushbibining roziligi bilan u 1849 yilda Toshkentda Zaynab ismli
qizga uylanadi. Ikki nafar xotini bo’lgan Marg’ilonning
o’ziga to’q, boyroq odamlaridan biri bo’lmish Homid xotinboz [5, 8-b.] Kumushbibini
uchinchi xotin qilib olish niyati bor edi. Homid uzun
bo’ylik, qora cho’tir yuzlik, chaqir ko’zlik, o’ttiz besh yoshlarda bo’lgan
ko’rimsiz bir kishi edi [5, 8-b.]. Aslida u 19-asr
maxsus xizmat organlarining ayg’oqchisi, xufiyasi, birovlar ustidan maxfiy
ma’lumot, xabar yetkazib beruvchi, battol odamdir. Homid xotinbozning
ushbu yomon tomonlarini fosh etuvchi bitta voqea bayonini [5]dan
keltirib o’taylik.
Mirzakarim qutidor 1265 yil (1848-1849) yil qishida uch-to’rt
og’aynilarini va toshkandlik Otabekni o’z uyiga
mehmonga taklif etadi. Mehmondorchilikdagi suhbat qizigan bir
paytda Oftob oyim cho’ri (xizmatkor ayol) To’ybekaga bir ish buyuradi.
“- Tashqaridan xabar olingiz-chi, opa, -
dedi Oftob oyim, - choy kerak bo’ldimikin.
To’ybeka nari-beri oshini yeb tashqariga chiqib ketdi.
Oradan daqiqa vaqt o’tkan yo o’tmagan edi hovliqib ayvonga keldi:
- Tuf-e, qurib ketsin, jonim chiqib ketdi-ya!
Bir soatdan beri joynamozdan qo’zg’almay tasbih
ag’darib o’lturgan Oysha buvi (Oftob oyimning
70 yoshdan oshgan onasi, A.Sh.) To’ybekani boshdan-oyog’ kuzatib yana ishiga mashg’ul bo’ldi. Oftob oyim iltifotsizgina
kulimsirab tanchadan so’radi:
- Nima bo’ldi, nega muncha qo’rqish?
To’ybeka damini rostlab ustunning tegiga o’lturdi:
- Pochchamdan dasturxonni olib qoqish uchun gilosning yonidan
o’tarmanmi, allakim baloga turtinib ketdim. Qo’rqqanimdan oz
qoldiki, dodlab yuborsam … Chamasi mehmonlarga qarab turgan ekan.
- Kimbalo ekan?
- Qorong’uda yaxshi ajratolmadim, tusini g’ira-shira anovi qora Homidga
o’xshatdim. Tag’i umi, boshqami Xudo bilsin, shatir-shutir
qildi-da, chiqib ketdi.” [5,
33-b.]
Shunday qilib qora Homid (Homid xotinboz) o’zining qora niyatini amalga
oshirish uchun Otabek va Kumushbibining o’zaro samimiy
munosabatlarini buzish, oralariga nifoq solish maqsadida Otabek nomidan
Kumushbibiga soxta xat yozadi. U xatning oxirini quyidagicha
tugallaydi. “Manim
bu taloq xatimni albatta shariat peshvolari shar’iy hisoblab iddangiz bitish
bilan sizga boshqa er qilmoqqa ixtiyor bersalar kerak. Otabek Yusufbek hoji
o’g’li. 13-nchi javzo, 1265 yil (1849 yil 4
may, A.Sh.), Toshkand” [5, 170-b.]
Ushbu xatni Kumushbibiga Sodiqning onasi – Jannat opa (puchuq
xotin) olib borib beradi. Taloq xatni o’qigan
Kumushbibi hovlida hushidan ketib yiqiladi. Ertasi kuni puchuq xotin –
Jannat opa Mirzakarim qutidorning uyiga yana keladi va
Oftob oyim bilan Kumushbibiga murojaat qiladi: “Ertaga o’g’lim Toshkand jo’namoqchi, otangizning xat-patlari bo’lsa …
qix” [5, 173-b.] deydi. Unga javoban Kumushbibi: “Otamning xatlari yo’q, meniki bor, ozgina kutishka vaqtingiz bo’lsa,
yozib berar edim” deb Otabek nomiga xat yozib beradi (Kumushbibining bu
xatining matni kitobda yozilmagan).
Homid
xotinboz Jannat opadan Kumushning javob xatini olgach, u navbatdagi soxta xatni
endi Kumushbibi nomidan Otabekka bitadi va xat oxirida
quyidagicha yozadi: “Sizga yangi yor,
menga uyatsizlikning qurboni bo’lish muborak. Kumush emas, Tuproqbibi yozdim. 17-nchi javzo, 1265 yil (1849 yil 8
may, A.Sh.), Marg’ilon.” [5, 166-b.]
Toshkentda Otabek va Zaynabning nikoh to’yidan
20 kunlar o’tgach, charlardan to’rt kun avval Otabekka Marg’ilondan bir yigit
Kumushbibi nomidan soxta xat olib keladi. Bu yigitning ismi
Sodiq bo’lib, u Jannat opaning o’g’li, Homid-xotinbozning malaylaridan biri,
ikki begunoh odamni buyurtma asosida o’ldirgan, buyurtma qotil ekanligi
ro’monda yozilgan.
Otabek
Kumushbibi nomiga shu kuniyoq xat yozadi va uni
quyidagi so’zlar bilan tugallaydi: “Borlig’im
muhabbatingiz alangasi bilan tutashqani holda zavjingiz Otabek. 26-nchi javzo, 1265 yil (1849 yil
17 may, A.Sh.), Toshkand.” [5, 178-b.]
Soddadil Otabek ertasi kuni o’zi tanimagan Sodiqbek orqali
Marg’ilonga – Kumushbibiga javob xatini berib yuboradi. Sodiq xatni
Mag’ilonga, Homid xotinbozga olib borib beradi. Shu yerda A.Qodiriyning “O’tkan kunlar” ro’manidan yana bitta iqtibos keltirib o’tsak.
“Homid puchuq xotin (Jannat
opa, A.Sh.) orqaliq Kumushning
xatini oldirish bilan o’zining birinchi martaba yuborg’an xiyonatnomasini favqulodda
bir muvaffaqiyat bilan natijalanganligini sezib Otabek ko’kragiga ham qo’l
solib ko’rmak va uning Kumushbibiga bo’lgan munosabatini bilib, ham shunga
qarab ish yuritmak uchun Kumushning maktubini Sodiq orqaliq Toshkandga
yuborg’an. Sodiq esa o’qug’uchig’a ma’lum maktubni Otabekka
topshirib, Otabekning Kumushka yozgan maktubini ham olib kelgan ediki, yuqorida
bu xat Homid tomonidan o’qilib o’tdi” [5,
179-b.]
Endi
Homid xotinboz Otabek nomidan Kumushbibiga yana bitta
soxta xat yozadi (bu soxta xat matni kitobda keltirilmagan). Shu soxta xatdan
so’ng Kumushbibi va uning ota-onasining Otabekka
munosabati tamoman, uzil-kesil buziladi va Otabek Marg’ilonga – Kumushbibi
uyiga kelganida Mirzakarim qutidor tomonidan darvozadan ichkariga qo’yilmay
haydaladi.
Endi Homid xotinboz boshchiligida amalga oshirilgan yomon ishlar
Otabekka qanday ma’lum bo’lganligi haqida ham bayon etaylik. Chunki ro’monda voqealar kinodagiga nisbatan boshqacha yozilgan.
Otabek
Mirzakarim qutidor uyi oldidan haydalgach, shu ketishda usta Alimnikiga borib
qoladi, unikida mehmon bo’lib, unga o’zini toshkandlik savdogar Shokirbek deb
tanishtiradi. Ma’lum bir vaqt o’tgach, Kumushbibining boshi ochiq bo’lganligi
sababli Mirzakarim qutidorning uyiga sovchilar yana
kela boshlaydi. Kumushbibi bir yildan so’ng turmushga
chiqishi mumkinligini aytadi. Natijada 1267-yilning
(1851 yilning) kuzida marg’ilonlik Salim sharbatdorning o’g’li Komilbek bilan
nikoh to’yi belgilanadi. To’y kuni Komilbek do’sti
bilan birga hammomga borganida, tahorat uchun og’ilga kirganida kimdir unga
xanjar urib, oxurga tiqib ketadi. Shu fojeaning ertasi kuni usta
Alimning uyiga do’sti usta Farfi keladi va voqeani
quyidagicha so’zlab beradi.
“- Gumondor bormi? – dedi usta.
- Gumondor-ku yo’q, ammo ajib, - dedi usta Farfi va
davom etdi. – Kecha Komilbekning Mirzakarim akaning qizi
bilan nikohlari bo’lmoqchi ekan. Bechora nikohdan ikki soat chamasi
ilgariroq yoniga bir o’rtog’ini olib hammomga borgan va
bir onda hammom ichidan yo’qolgan, qolgan. Qiznikida hamma
tajammulni (kerakli narsalarni) tayyorlab, Komilbekning otasidan tortib nikoh
qilaturg’an qoziyu quzzotlargacha kuyavni kutib o’lturar ekanlar. Bir
vaqtda haligi birgalashib hammomga tushkan yigit hovliqib qiznikiga kelgan,
kuyav kutib o’lturganlar kuyavdan darak so’rasalar, ul ulardan kuyavni so’ragan
va voqi’ani aytib, hammomda kiyimlarini ham qoldirib
bir onda yo’qolganini xabar bergan. Shundan so’ng
nikoh-nikohda, osh-oshda qolib kuyavni qidirib ketganlar. Nihoyat yarim kechada hammomning tahoratxonasi yonidagi bir
og’ilning oxuridan qoniga belashib yotqani holda topqanlar. Bechora
tahorat uchun og’ilga kirganda tovush chiqarmasliq yeriga xanjar urib, oxurg’a
tiqib ketkan ekanlar. Juda qiziq gap … Kim o’ldirgan va nima
uchun o’ldirilgan, hech kim bilmaydir, - dedi.” [5, 226-227-b.]
“- Agar gumonim to’g’ri bo’lsa, Komilbekning
qotili Homiddir.
Bu so’z Otabekni ajablantirgandek, usta Alimga
ham g’arib eshitilgan edi.
- Homid deysizmi?! – deb so’radi usta Alim.
- Homid, - dedi, yana sekingina usta Alimdan
so’radi, - siz Umarbekni Homidga yaqin do’st ekanligini bilarsiz, albatta?
- Bilaman, hamma vaqt yurish-turishi o’shaning bilan edi.
-
- Esimda bor, esimda bor, - dedi usta Alim va
Otabekdan so’radi, - balki siz tanirsiz, Toshkandda mashhur bo’lgan Yusufbek
hoji deganning o’g’li.
- Taniyman, - dedi Otabek va hikoyani buncha
uzoqdan solgani va o’z ustida gap yurgizgani uchun tong ajab ichida usta
Farfining og’ziga qarab qotqan edi.
Usta Farfi yarim-yarim tovushda davom etdi:
- Ana shu yigitning olgan xotini juda ham nozanin bir qiz bo’lib, bu
qizga bizning Homid ham xaridor ekan. Haligi Otabek qizg’a uylanib qo’yg’ach,
bizning Homid tikang’a ag’nab, oradan Otabek bilan Mirzakarim akani ko’tarish
fikriga tushkan va bo’lmagan chaqimchiliqlar bilan
ularni dor ostig’acha tortishg’a muvaffaq bo’lgan … (So’z bu yerga yetkanda,
Otabek bilintirmaslik qilib bir entikib qo’ydi.) Usta Farfi davom etib
dedi: - Ammo Xudoning haqni nohaq
qilmasligi soyasida bir maktub sababi bilan kutmagan joyda dor ostidan najotka
chiqganlar. Bular oqlangach, Homidning o’zi qamalaturg’an bo’lib, ammo
qo’rboshining yordami orqasida Qo’qonga qochib qutilgan va ul yerda ham tinch
yotmay O’ttaboy qo’shbegini poraxo’rlikda ayblab, Musulmoncho’loqqa ariza
bergan, - dedi va so’zini bu yerda to’xtatib ustadan so’radi: - O’zingiz ham
bilsangiz kerak, Homid bir kecha yo’qolib uch oylab bedarak ketkan va uni
qo’rboshi yigitlari qidirib yurgan edilar.
Usta Alim tasdiq ishorasini berib:
- So’zlay beringiz, - dedi. Ammo Otabek bu dahshatlik haqiqatni eshitmakda
bo’lgan quloqlariga ishonmas va o’zini kuch orqasida
tutib turar edi.
Usta Farfi tovshini sekinlatib davom etdi:
- Homidning Musulmoncho’loqqa bergan arizasidan so’ng, Otabek bilan
O’ttaboy qo’shbegi Qo’qong’a chaqiriladirlar-da, so’roqdan so’ng yana oqliqqa chiqadirlar.
Ammo Homid uch oylab Marg’ilon kelolmay yurgach, nihoyat yana qo’rboshining yordami bilan kelishka ham muvaffaq
bo’ladir. Biroq Homid hanuz tinch yotolmaydir. Fursati
kelish bilan yana bir yomonliq qilmoqqa, qutidorning
qizini o’ziniki etishka o’ylab yuradir. To’ng’uzning baxtiga bu fursat ham to’g’ri kelib, yana yomonliqqa yuz qo’yadir. Shundoqki,
Otabekning Toshkanddan ham uylanganini bilib, uning tilidan bir taloq xati
yozdiradir-da, Mirzakarim akanikiga kirguzadir.
Otabek o’zini nechog’liq bosib ushlab kelgan bo’lsa
ham, lekin endi ichidan qaynab-toshib ketkan hissiyotini bosolmadi “vijdonsiz,
to’ng’uz!” dedi-da, ixtiyorsiz o’rnidan turib ketdi. Usta Alim ham
o’zini tinch tutolmadi. “Badbaxt,
kofir!” deb qo’ydi. Otabekning o’zgarishidan usta Farfi shubhaga
tushayozg’an bo’lsada, lekin usta Alimning ham unga qo’shilishi uni o’ylatib
turmadi, Otabek qaytib o’rniga o’lturg’ach, ul davom etdi:
- Bu soxta taloq xati to’g’risida Otabekning nima qilganligi Homidga ham
ma’lum bo’lmaydir. Lekin ish Homidning o’ylaganicha natijalanib, bir necha
vaqtdan so’ng Mirzakarim akaning qizini taloq qilinishi xabari chiqib qoladir.
Oradan uch-to’rt oyni o’tkazib bizning Homid Mirzakarim akanikiga sovchi
kirguzadir. Ammo Mirzakarim aka uning sovchilarini quruq
qaytaradir. Bir necha vaqtdan so’ng, Homidning soxta taloq xatisi bilan
eridan chiqg’an qiz Komilbekka beriladir va nima uchundir to’ylari bir necha
vaqtka kechikib qoladir-da, oradan biror yilni o’tkazib, nihoyat kecha ularning
to’y va nikoh kunlari ekanki, Komilbekning hammomda o’ldirilgan xabarini
eshitib turibmiz. Mana men yuqoridagi sabablarga binoan Komilbekni o’ldurg’uchi
aniq Homid, deb o’ylayman, - dedi.
Usta Alim boshini chayqab:
- Bunda shubha yo’q, nax Homidning o’zi, - dedi va o’zicha: - Eh, essiz
musulmonchiliq, shunchalik ham insofsizlik bo’ladimi, o’zingning bir emas,
ikkita xotining bo’laturib, tag’in bir yigitning haloliga ko’z olaytirish …
Yana o’zingning bo’ying yetmasligini bilaturib ham, ikki orada bir gunohsizning
qonini to’kish – eh, shayton bolasi! – deb qo’ydi.
- Bu bir it, - dedi usta Farfi, - tomdagi luqmani o’zi ham yeyolmaydir,
boshqaga ham yedirmaydir, nax itning o’zi!” [5,
228-230-b.]
Otabek shu suhbatdan so’ng Marg’ilondan Qo’qon
tarafga jo’nab ketadi. Uning orqasidan Sodiq
kuzatib boradi. Otabek karvonga qo’shilib ketganini
ko’rgach Sodiq Marg’ilonga qaytadi. Ma’lum bir vaqt o’tgach Otabek otni
orqaga buradi va qorong’ilik tusha boshlaganda
Marg’ilonga kirib keladi. Tun qorongusida usta Alim hovlisidan Jannat opa va uning o’g’li Sodiq yashaydigan hovliga yashirincha
o’tadi. U darcha oldida turib, ichkarida Homid xotinboz, Sodiq, Mutal va Jannat opa suhbatiga quloq soladi. Ular
ko’p may ichib, Kumushbibini dushanba kechasi o’g’irlashga kelishadilar.
Bu mudhish rejani bilib olgach, Otabek dushanbadan seshanbaga o’tar kechasi
o’sha qazilayotgan chuqurda Mutalni bo’g’ib o’ldiradi,
Sodiqni esa xanjar bilan urib, u bilan chuqurda kurashib, uni o’lasi holatga
soladi va chuqur oldidagi yalanglikda Homid xotinbozning qornini xanjar bilan
tilib tashlaydi. Bu voqeani o’quvchi kinoda ham ko’rgan.
Otabek
ertasiga, kun choshgohga yetkanda, usta Alimnikiga boradi va
o’zi Shokirbek emasligi, Otabek ekanligini va barcha voqealarni,
jumladan shu kechasi uch kishini tinchitgani haqida gapirib beradi. U o’z
hikoyasi oxirida usta Alimga bitta iltimos qiladi.
“- Men shu soatning ichida
Toshkand jo’nashg’a majburman.
Shuning uchun siz bu xatlarni qayin otamnikiga o’z qo’lingiz
bilan eltib berasiz. Xatlarning birisi qayin otamg’a,
ikkinchisi unga (Kumushbibiga, A.Sh.)
– dedi.” [5,
254-b.]
Shu yerda Otabekning Kumushbibiga yozgan maktubidan bitta iqtibos
keltiraylik.
“Sizdan emas otangizdan bir
o’pkalashim bor: soxita taloq xatimni manim o’z qo’lim bo’lib, bo’lmag’anini
ajrata olmag’an. Gumonimcha bu
soxita xat sizga ham ko’rsatilmagan o’xshaydir, chunki, ayniqsa sizning ko’z
o’ngingizdan bu haqiqat qutila olmas edi … Har holda taqdirning bunchalik
o’yinlari turg’an bir zamonda biz nima ham qila olar edik? Bu to’g’rida mendan
ham o’tkan joylari bordirkim, sizning birinchi martaba menga yozg’an xatingiz
ma’nosidan dahshatlik suratda o’zimni tag’ofilg’a solg’an va
xat keltirguchini surishtirmasdan javob xati berib yuborg’an edim. Shuning ila sizni-da, o’zimni-da Homid qo’lida o’yin bo’lmog’imizg’a
katta yo’l ochqan edim” [5, 264-265-b.]
(Otabek va Kumushbibi bilan bo’lib o’tgan
keyingi voqealar haqida o’quvchimiz “O’tkan
kunlar” filmidan ham, ro’manni o’qish orqali ham yaxshi biladilar.)
19-asr
maxsus xizmat organlarining ayg’oqchisi, xufiyasi, birovlar ustidan maxfiy
ma’lumot, xabar yetkazib beruvchisi Homid Otabek va
Kumushbibi orasidagi xatlar masalasida aralashib, natijada u ikki yoshning
baxtli turmushiga rahna soladi, ular ajralib ketish darajasiga borib yetadi va
ikki yildan ortiq ayriliq azobini boshidan kechiradilar.
Bugungi kunda – 21-asrda esa eshituvchi qurilmalar naqadar
rivojlanganligi, Internet orqali demokratlar o’zaro xatlarini maxsus xizmat
organlari xodimlari o’qiyotganlari, hatto xatlar matniga o’zlari ba’zi bir
so’zlarni qo’shishlari, tanishingiz nomidan sizga xatlar yozishlari mumkinligi
sir emas. 19-asrda Otabek va Kumushbibilar
xatlarining qo’lyozmasini taqqoslash orqali soxta xatni aniqlashtirish mumkin
edi. Hozirgi kunda esa Internet orqali kelayotgan va
yuborilayotgan xatlarni bunday tekshirish ilojimiz yo’q. Endi
bugungi kundagi ahvolga nazar solaylik.
3. JAHONDA
INTERNETDAGI SO’Z ERKINLIGI
DARAJASI VA O’ZBEKISTONDA
KOMPYUTER, INTERNET VA
ELEKTRON POCHTA SOHASIDAGI
TAZYIQLARGA DOIR BA’ZI
O’zbekiston maxsus xizmat organlarining ayrim xodimlari Internetda
ba’zi bir bema’ni ishlar qilayotganliklariga misol sifatida maqolamizning
2-bandida mustaqil jurnalist Alisher Taksanov bilan bo’lib o’tgan voqeani
yozgan edik. Ushbu bandda Internetdagi erkin so’z darajasiga doir
vaziyat va O’zbekistonda Internet bilan bog’liq ro’y
bergan katta-kichik voqealar hamda faktlarni keltiramiz.
3.1. INTERNETDAGI
SO’Z ERKINLIGI DARAJASIGA
OID “CHEGARA BILMAS MUXBIRLAR” XALQARO TASHKILOTINING 2006
YILGI HISOBOTIDAN AYRIM
MA’LUMOTLAR
Ma’lumki, har yili jahonda 3 may kuni Xalqaro matbuot erkinligi kuni
sifatida nishonlanadi. Markazi AQSHning
Hisobotda ta’kidlanishicha, Internetda yozgan tanqidiy fikrlari uchun
2003 yilda Xitoy, Vetnam va Maldiv orollari fuqarolari
qamalgan edi. 2006 yilga kelib xuddi shunga o’xshash tanqidiy fikrlari uchun
Eron, Liviya, Suriya va
Ba’zi bir ma’lumotlarga qaraganda, Oliy Majlisda O’zR “Ommaviy axborot vositalari to’g’risida”gi
qonunga jiddiy o’zgartirishlar kiritish ustida ikkinchi o’qishda muhokamalar
bo’lmoqda (ushbu qonunni yangidan qabul qilishmoqchi, shekilli). Bu tuzatishlarga asosan Internet ham gazeta, jurnal, radio,
televideniye kabi ommaviy-axborot vositasi, deb hisoblash nazarda tutilgan.
Ya’ni Internetda chop etiladigan tanqidiy maqola va
fikr uchun fuqarolarni javobgarlikka tortishga, boshqacha aytganda Internetga
ham senzurani joriy etishga harakat qilmoqdalar. [7]
3.2. O’ZBEKISTONDA INTERNETNI
YALPI NAZORAT OSTIGA
OLISHGA HARAKATLAR QILINAYOTGANLIGIGA MISOL:
“SharqTELEKOM” YOPIQ
AKSIONERLIK JAMIYATI
(YoAJ)NING FTP-SERVISIGA QO’YILGAN
TALABLAR BAYONI
Avval O’zbekistondagi “SharqTELEKOM”
kompaniyasi faoliyati haqida ma’lumotlar keltirib o’taylik.
"Sharq Telekom"
kompaniyasi o'z faoliyatini 2003 yil iyul oyida boshlagan. Bugungi kunga kelib u ma'lumot uzatish tarmog'ining O'zbekistondagi
yetakchi operatorlaridan hisoblanadi. Kompaniya hozirgi zamon
talablariga javob beradigan darajada xizmat ko'rsatish va
yangi texnik qudratlarga ega.
O'zbekiston Aloqa va Axborotlashtirish
Agentligi tomonidan berilgan AA N 0000288 raqamli litsenziya ma'lumot uzatish
tarmoqlari bo'yicha xizmat ko'rsatish, loyihalashtirish, qurilish va
foydalanish bo'yicha faoliyatlarni amalga oshirishga ruxsat beradi.” [8]
“2003 yilning 1 iyunidan 2
Mb/s hajmdagi tolali-optik aloqa liniyasi orqali Toshkent–Moskva–Nyu-York
ma'lumot uzatish xalqaro kanalimiz ishga tushdi. Ushbu kanal
Toshkent–Moskva uchastkasida 100%li yo'ldoshlar orqali rezervlab qo'yishga,
Moskva–Nyu-York uchastkasida 100%li yer yuzasida rezervlab qo'yishga ega. AVARIYA holatidagi marshrutga o'tish vaqti 40 ms dan oshmaydi.
Kanallar M9 xalqaro trafik almashish nuqtasiga keladi.
Hozirda kompaniya quyidagi stansiyalar
orqali ADSL texnologiyalari orqali Internetga ulanish tugunlariga ega: 144-
Kompaniya barcha aloqa
tizimlari bo'yicha doimiy monitoring amalga oshiradi. Texnik
yordam ko'rsatish xizmati sutka davomida ishlaydi. Tel.: 113-00-00, va
"Sharq Telekom"
YoAJning telekommunikatsiya tarmog'i asosini "Kvant-Ye" zamonaviy
raqamli kommutatsiya tizimi negizida yaratilgan
Stansiya integratsiyalashgan telekommunikatsiya xizmatlari ko'rsatishni, ISDN
PRI trakti bo'yicha muassasa va ofis stansiyalarini
umumiy foydalanish telefon tarmog'iga ulanishni ta'minlaydi, jismoniy shaxslarga
telefon nomerlari ajratish imkonlari ham mavjud.
"Sharq Telekom" kompaniyasining
mijozlari qatoriga: Markaziy bank, KAPITALBANK, Kredit-Standart bank, GNK, FHV,
O'zbeksiton TELERADIOKOMPANIYASI, "O'zbekinvest", Respublika
tovar-xom-ashyo birjasi, Toshkent texnika universiteti, Samarqand davlat chet
tillar instituti, Fan va texnologiyalar markazi, "O'zbekiston" ITE
XP, British Council, UzBAT, "Pulsar" MCHJ,
Endi O’zbekistonda Internetni yalpi nazorat ostiga olishga harakat
qilinayotganligiga doir [10] hujjatning tarjimasini to’liqsincha keltiramiz.
Xulosa chiqarish o’quvchimizga havola, chunki izohga hojat yo’q. Eslatib
o’tamiz: maqolamizda “informatsiya” va “axborot”
so’zlari bir xil ma’noda ishlatilmoqda.
“SharqTELEKOM”
YoAJ FTP-SERVISINING FOYDALANISH
QOIDALARI VA
FTP-servis moderatori (inglizcha servis – xizmat; moderator – cheklovchi,
tiyib qo’yuvchi, A.Sh.) o’z ishida
“SharqTELEKOM” YoAJ
FTP-zahira (resurs)lardan foydalanish qoidalari to’plamiga amal qiladi.
1-modda. Umumiy qoidalar
- Ushbu qoidalar “SharqTELEKOM” YoAJ taqdim etayotgan FTP servisni
tartibga soladi va foydalanuvchilar albatta bajarishlari kerak.
- Qoidalar buzilganda “SharqTELEKOM” YoAJ ma’muriyati abonentni (nemischa
abonent – abonimentga ega bo’lgan
shaxs [9, 9-b.]) ushbu kira olish yo’lini
yopish ko’rinishidagi sanksiyani qo’llash huquqiga ega (lot. sanktio buzilmaydigan eng qat’iy qaror
[9, 572-b.]).
- Qoidalarning yangilangan shaklini (versiyasini) FTP-servis tub
ro’yxati (katalogi)dagi “rules” (“qoidalar”,
A.Sh.) papkasiga erkin kirish uchun
qo’yiladi.
2-modda. Ish tartibi
- Foydalanuvchilar boshqa abonentlar erkin kirishi uchun FTP-servisga
qo’yiladigan barcha informatsiyalarni FTP-servis moderatori oldindan
ma’qullamog’i kerak.
- Buning uchun FTP-serverda “incoming” (ingliz.
incoming kelish, daromad, A.Sh.) papkasi tuzilgan, barcha foydalanuvchilar
informatsiyani dastlab unga joylashtirmoqlari zarur.
- Saralangan va strukturalashtirilgan
informatsiya qo’yilgan tub ro’yxat papkalariga abonentlarning to’g’ri kirish
imkoniyati bo’lmaydi.
- “Incoming” papkasiga kelgan informatsiyani FTP-server strukturasiga
muvofiq olingan axborotni guruhlaydi va qo’yadi.
- FTP-servis moderatori kelgan informatsiyani qo’yish yoki rad qilish
haqidagi qarorni abonent “incoming” papkasiga axborotni qo’ygan paytdan boshlab
24 soatlik muddat davomida berish majburiyatini oladi.
3-modda.
Mazmuni
Foydalanuvchilar quyidagi xarakterdagi informatsiyani FTP-serverga
qo’yishlari taqiqlanadi:
- siyosiy mazmundagi informatsiya;
- diniy mazmundagi informatsiya;
- hokimiyatni zo’rlik bilan ag’darish (bosib
olish)ga, milliy nizolar va irqiy adovatni avj oldirishga, u yoki bu jinsni,
irqni yoki jinsiy yo’nalishdagi qadr-qimmatini kamsitishga da’vat etuvchi
informatsiya;
- pornografik (grekcha pornё fahsh, buzuq + grapho yozaman – adabiyot, tasviriy
san’at, teatr, kino, (Internet-saytlarida, A.Sh.) va shu kabilarda jinsiy
hayotni juda ham ochiq-oydin, hayosizlarcha tasvirlash [9, 9-j., 12-b.]) mazmundagi informasiya;
- beadab, peshtaham, yolg’on, o’ta ketgan
qo’pol (vulgar), haqoratomuz, tuhmatdan iborat, surbetlarcha, odobdan tashqari mazmundagi
informatsiya;
- viruslar, troyanlar, reklama botlari va
boshqalar bilan zaharlangan informatsiya;
- erkin tarqatilishi lisenziyali (lot. licentia – ruxsatnoma,
huquq [11, 5-j., 298-b.], A.Sh.) shartnomalar va mualliflik huquqlari bilan
chegaralangan informatsiya;
- shuningdek O’zR qonunlari hamda qonun
aktlarini va odob-axloq normalarini buzuvchi har qanday boshqa informatsiyalar.
Ushbu Qoidalar va Ish tartibi majburiydir va
“SharqTELEKOM” YoAJning FTP-servisi zahiralaridan foydalanishni xohlovchi
abonentlar rioya qilishlari shart.” [10]
3.3. “ONALAR O’LIM
JAZOSIGA VA QIYNOQLARGA
QARSHI QO’MITASI”NING RAHBARI
TAMARA CHIKUNOVANING www.freeuzbekistan.com SAYTI
MUHARRIRI VALERIY PETRENKOGA
YOZGAN XATI
Avval
Tamara Chikunova haqida ma’lumot beraylik. U 1948 yil 2 iyunda Toshkent
viloyatida tug’ilgan. Toshkent Qishloq xo’jaligi irrigatsiyalash va
mexanizatsiyalash muhandislar instituti (hozirgi Irrigatsiya va melioratsiya
instituti)ning “Qishloq joylarini
rejalashtirish” fakultetini 1971 yilda tugatgan. Turmush o’rtog’i harbiy
zobit bo’lganligi sababli u 1973-1975 yillarda Germaniyaning Fortsina shahrida
ulgurji bazada savdo vakili bo’lib ishladi. 1976-1982 yillarda Borisov
shahridagi (Belorusiya) politexnikumda muhandislik geodeziyasidan dars berdi,
1982-1987 yillarda Choyr shahrida (Mongoliyada) savdo vakolatxonasida, 1987-1993
yillarda Sankt-Peterburgda savdo kooperativining rais o’rinbosari lavozimida
ishladi. U 1993 yilda Toshkentga ko’chib o’tib, 1993-1999 yillarda huquq
maslahatchisi (yurist konsultant) bo’lib mehnat qildi.
1999
yilda T.Chikunovaning 1971 yilda tug’ilgan Dmitriy ismli yagona o’g’li ikki
kishini o’ldirganlikda noqonuniy ravishda ayblanib qamoqqa olingandi. Toshkent
viloyat sudi asossiz ayblar bilan 1999 yil 11 noyabrda Dmitriy Chikunovni o’lim
jazosiga hukm qildi. T.Chikunova o’g’lining hayoti uchun kurash olib bordi. U
2000 yil 12 iyul kuni rasman ruxsat qilingan uchrashuv asosida o’g’li bilan
ko’rishishga borganida unga o’g’li Dmitriy 2000 yil 10 iyul kuni qatl
etilganligini aytishdi. Shunday qilib, Dmitriy Chikunovni Toshkent
qamoqxonasida yashirin ravishda otib tashlashdi. [12]
T.Chikunova 2000 yil 15 oktyabrda Toshkentda “Onalar o’lim jazosiga va qiynoqlarga qarshi qo’motasi” nomli
nodavlat mustaqil jamoat tashkilotini tuzdi. U 2000-2006 yillar davomida shu
tashkilot rahbari va bosh yo’naltiruvchisi (koordinatori) bo’lib ishlab
kelmoqda. Ushbu tashkilotning ofisi 2005 yil fevraligacha T.Chikunova
xonadonida (Toshkent shahri, Mirobod tumani, A.Fitrat ko’chasi, 6-uy,
21-xonadon; uy tel. 133 44 70) edi. 2005 yil fevralidan bugunga qadar tashkilot
ofisi Toshkent, Markaz-5 mavzesi, 74-uy, 4-xonadonda joylashgan (tel. (998 71)
134 68 70; E-mail: tamara4848@mail.ru; veb-sayti: www.materi.narod.ru ).
T.Chikunova
2003 yil 29 sentyabr va 2005 yil 4 avgust kuni O’zbekistonda o’lim jazosiga
moratoriy e’lon qilishni so’rab O’zR prezidenti I.Karimovga ochiq xatlar yozdi.
U va uning tashkiloti say-harakatlari bilan shu kunga qadar o’lim jazosiga
mahkum qilinganlardan 20 nafar mahbusga o’lim jazosi bekor qilindi va ular
hayoti saqlab qolindi!
Tamara
Chikunovaga 2004 yil 1 iyulda Rim shahrida (Italiya) Nobel mukofoti sovrindori
Rita Levi Montalchino rahbarligidagi “Archivio
Disarmo”ning hakamlar hay’ati “Tinchlik
va Inson Huquqlari Ishida o’zini ko’rsatgan ayol” sifatida T.Chikunovaga
rasmiy ravishda maxsus “GOLDEN DOVES FOR
PEACE” (“Tinchlikning oltin kabutari”) mukofoti berildi (bu haqda www.archiviodisarmo.it saytida ham
yozilgan).
2004 yil
10 oktyabrda hakamlar hay’atining qarori bilan T.Chikunovaga “Nurenberg, Menschen rechte-
U 2004
yil 3 dekabrda Italiyaning “La’ Donna
Dell’ ANNO-
T.Chikunovaga 2006 yil 30 mart kuni Fransiyaning Toshkentdagi
elchixonasida Fransiya Respublikasining inson huquqlari sohasidagi “Ozodlik-Tenglik-Qardoshlik” medali
berildi. (Bu medal har yili Inson huquqlari kuni bo’lmish 10 dekabr kuni
Fransiya Respublikasi Bosh vaziri tomonidan beriladigan mukofotdir.) [13]
Endi
maqolamizning asosiy mavzusini davom ettirsak bo’ladi. O’zbekistonda ko’pgina
qiziqarli Internet-saytlar, jumladan “O’zbekistonda
demokratik islohotlar va mayda millatlar huquqlari” xalqaro
assotsiatsiyasining “Erkin O’zbekiston” –
www.freeuzbekistan.com veb-sayti ba’zan to’liq, ba’zan qisman
to’silmoqda (blokirovka qilinmoqda). Bunday saytlar yoki saytdagi alohida
maqolalar kompyuter monitorida ochilmaydi, aniqrog’i O’zbekiston politsiya
rejimiga xizmat qiluvchilar tomonidan to’siladi.
www.freeuzbekistan.com saytining
rahbari Valeriy Petrenko saytda chop etilgan maqolalarni, xabarlarni o’qishni
tavsiya etib, ayrim faol fuqarolar elektron pochtasiga jo’natadi (bunday
jo’natmalar undan kamina elektron pochtasiga ham kelgan). Odatda pochta egasi
o’z pochtasini ochib, maqola nomi ustiga yo’naltirgich (kursor)ni qo’yib,
kompyuter sichqonchasining chap tugmasini bossa, bir ozdan so’ng shu maqola
monitorda paydo bo’lishi kerak. Ammo, lekin, biroq bunday yaxshi maqola
O’zbekistondagi rejim sharoitida ochilmaydi. Xuddi shu vaziyatdan chiqish
maqsadida T.Chikunova V. Petrenkoga quyidagi xatni yozgan.
“Hurmatli Valeriy.
Vebsaytga tavsiya etib jo’natgan xatingizni
men olayapman, lekin, afsuski menda hammasi to’silgan va agar siz ushbu chop
etilganlarni (maqolalarni, xabarlarni, A.Sh.) menga jo’nata olsangiz men sizdan juda
minnatdor bo’lardim.
Hurmat bilan Tamara Chikunova,
“Onalar o’lim jazosiga va qiynoqlarga qarshi
qo’mitasi”ning rahbari, Inson huquqlari va tinchlik sohasidagi xalqaro
sovrinlar: “GOLDEN DOVES FOR PEASE-2004 (“Tinchlikning Oltin kabutari-
3.4. JURNALIST
RAHIMJON ZAFARNING INTERNETDAGI
TAZYIQLARGA DOIR FIKRLARI
“Turonzamin” jurnalining
maxsus muxbiri Rahimjon Zafar o’zining [15] maqolasida, jumladan quyidagilarni
yozgan.
“Yaqinda shunday voqea bo’ldi. Men elektron
pochtamni sira ocha olmadim. Yarim soatlik urinishdan so’ng, kimdir
mening pochtamga kirib, undagi xatlarni ochib o’qiganini guvohi bo’ldim.
Qizig’i shundaki, “Kirish
xatlari” papkasida kimdandir kelgan xatning sarlavhasi turar, uni ochmoqchi
bo’lsam, bu xat serverda yo’qligi haqida “sodda kompyuter” menga
tushuntirmoqchi bo’lardi.
Uch kundan so’ng esa ana
shu pochtamdagi barcha xatlar qayoqqadir gumdon bo’ldi.
Surishtirsam, birgina menda emas,
uch-to’rtta tanishlarimizda ham shu holat kuzatilibdi.
- Elektron pochtamdagi bir xat ko’z oldimda
g’oyib bo’ldi, - deydi ulardan biri.
Parolni almashtirish, boshqa nom qo’yish
kabi ehtiyot choralari hozircha unchalik yordam bergani yo’q. Ba’zi jabrdiydalarning fikricha, hukumat bu yo’lda respublikadagi
eng zo’r xakkerlardan foydalanmoqda.” [15]
R.Zafar [15] maqolani qiziqarli yozgan. Shu bilan birga u
hozir keltirilgan va bunga o’xshash Internetdagi
noqonuniy tazyiqlarni asosan O’zR prezidenti Islom Karimov nomi bilan
bog’lashga harakat qilgan, jumladan maqolaning sarlavhasiga e’tibor bering.
Aslida 68 yoshdan oshgan, boboy bo’lib qolgan I.Karimov Vatanimiz ziyolilari,
jumladan demokratlari har birining elektron pochtasi va
o’zaro yozishmalari bilan shug’ullanishiga deyarli imkoni yo’q. Bu bilan asosan
O’zbekistondagi politsiya rejimining yuragi bo’lgan Milliy xavfsizlik xizmati
xodimlari va uning gumashtalari shug’ullanishmoqda.
Ko’pgina faktlarga asoslanib, O’zR Milliy xavfsizlik xizmati (MXX)
tarkibida internet-saytlarni nazorat qilish va turli “o’inlar” olib borish bilan bog’liq alohida kattagina bo’lim
borligini kamina ta’kidlaydi, ya’ni MXX tarkibida shunday bo’lim bor, deb
taxmin qiladi.
Agar
biz – demokratlar O’zbekiston maxsus xizmat organlari noqonuniy ravishda
fuqarolarning shaxsiy yozishmalariga, xatlaridagi sirlariga, shaxsiy yoki
oilaviy hayotiga yozishmalar orqali o’zboshimchalik bilan aralashayotganliklari
haqida aniq-tiniq qilib aytmasak va yozmasak, xalqimizga, ayniqsa yoshlarimizga
ularning haqiqiy basharalarini ochib bermasak, bu qonunbuzarliklar hali ko’p
yillar davom etayveradi.
3.5. O’ZBEKISTON
MAXSUS XIZMAT ORGANLARI
VA ULARNING GUMASHTALARI
INTERNET VA ELEKTRON
POCHTA SOHASIDA MUALLIFGA
NISBATAN QILAYOTGAN AYRIM
QARSHILIKLARI
3.5.1. MUALLIFGA 2004
YIL 26 YANVAR
KUNI ELEKTRON POCHTA
ORQALI “ODAM INSONOV” YUBORGAN
TAHDID XATI TAFSILOTLARI
Ma’lumki, 2004 yil dekabrida O’zR Oliy Majlisiga saylovlar belgilangan
edi. Shu sababli siyosiy rejim 2003 yilda muxolifatga ba’zi bir
yengilliklar berib, siyosiy partiyalar faoliyatiga ozroq ruxsat etgandi. Bu
O’zbekistondagi politsiya rejimining navbatdagi o’yini ekanligini amalda
isbotlash uchun kamina O’zbekiston Respublikachilar partiyasi (O’zRP)ni qaytadan tashkil etish bo’yicha ba’zi bir tadbirlarni
olib bordi.
Kamina
vatandoshlarni O’zRPga a’zo bo’lishga da’vat etuvchi Murojaatnomani tayyorladi va uni bitta varaqda to’rtta nusxasini joylashtirdi. Ushbu
Murojaatnoma boshida Muhammad payg’ambarning (570-662) quyidagi hadisi
yozilgandi: “635-hadis. O’zlaring qanaqa bo’lsalaring, shunaqa odamlar sizlarga boshliq
qilinadi” [16, 100-b.]. Shu muborak hadisdan so’ng atoqli o’shlik shoir Shavkat Rahmonning
(1950-1996) “Turkiylar” she’ridan
[17, 338-b.] olti satri keltirilgandi. So’ngra
Murojaatnomaning asosiy qismi bandma-band yozilgan edi. Bu haqda va kaminaga qarshi 2004 yil 22 fevral kungi tazyiqlar haqida
[18] maqolada yozilgan.
Muallif 1997 yil oktyabridan 2005 yil oxiriga qadar asosan
suratkashlik (fotograflik) qilib, o’z tirikchiligini o’tkazdi. Shu yo’l
bilan muallif o’zining inson huquqlarini himoya qilish, O’zbekistonda
demokratiya uchun kurashini davom ettirdi.
2004
yil yanvar oyining ikkinchi yarmida Toshkentdagi Chilonzor buyum (Ippodrom)
bozorida ishlayotgan 35 yoshlardagi tijoratchi, nomozxon kishi o’z uyiga kelib,
oilaviy fotosuratga tushirib ishlab berishni iltimos qildi. Belgilangan
- dushanba kuni kamina Hamza metro bekati yaqinidagi uyga – o’sha
tijoratchining xonadoniga bordi. Uning turmush o’rtog’i ham nomozxon
ekanligi, ularning 3 va 5 yoshlardagi farzandlari
islom nuqtai nazaridan odobli qilib tarbiya qilinayotganlari, shu bolakaylar
o’zlarini odobli tutishlaridan ham ko’rinib turardi. Turmush o’rtog’i o’g’li va qizini yangi kiyimlarini kiyintirgunicha kamina uy egasi
bilan hozirgi ahvol haqida qisqacha suhbatlashdi. Uy egasi bu
xonadonni ijaraga olishganini ham aytdi. So’ngra
ularni suratga olib bo’lgach, ketish oldidan muallif suhbat davomi sifatida
demokratik jamiyat qurish masalasidagi Murojaatnomaning bitta nusxasini uy
egasiga berdi. Shuningdek kamina Toshkentda maxsus xizmat organlar
hisobida turgan maxsus xonadonlar borligi, bu xonadonlarda bir necha xil
eshituvchi qurilmalar o’rnatilganligini va nomozxonlarni
doimiy nazorat qilishlarini aytdi va sal ehtiyotkorroq bo’lishni, iloji
bo’lsa xonada televizorni qo’yib, suhbatlashishni maslahat berdi.
Muallif xayrlashib chiqib, Hamza metro bekatiga kirdi va
poyezdga chiqdi. Shunda orqadan kirgan va bir qadamcha narida kaminaga nafrat
bilan qarab turgan 25-27 yoshlardagi, qirg’iy burunli, bo’yi 175 santimetrlar
keladigan, baquvvat yigitni ko’rdi. Kamina ikki marta
u tomonga nazar tashladi. U hamon nafrat bilan muallifga tikilar, nimadandir
jahli chiqib, yuqoridagi tutqichni ushlab turgan qo’lini bir ochib, yana tutqichdan tutib asabiylashardi. Muallif Toshkent
metrosi foydalanishga topshirilgan paytlardan, ya’ni 1977 yil noyabridan beri
minglab marta metroda yo’lovchi bo’lib yurgan. Lekin
o’ziga bunday g’azab va nafrat bilan qarab turgan
kishini faqat bir marta – o’shanda ko’rdi. Kamina: “Achchig’ing kelsa burningni tishla!” deganday o’z yo’lida davom
etdi va bir necha daqiqa o’tgach kerakli metro
bekatiga kelgach, vagondan chiqdi.
Ushbu
nohush voqeaning davomi bo’lmaganida, muallif uni tezdan esdan chiqarib
yuborgan bo’lardi. Bir-ikki kun o’tgach kamina o’sha
tijoratchining oilaviy suratlarini ishlab, Chilonzor buyum bozoriga olib borib
berdi. Kamina ehtiyotkor bo’lish masalasida o’sha tijoratchi yigitga yana aytdi. U o’sha ijaradagi uyida ikkita eshituvchi
qurilmani topib olib, chiqarib tashlaganini aytdi. Kamina bunaqa eshituvchi
qurilmalar tegishli xonadonlarda bir nechta va har
xili o’rnatilishini, ularning hammasini uy egasi apparat bilan ham topishi
qiyin ekanligini ta’kidladi. Shu bilan xayrlashdik.
O’sha
kunlari, aniqrog’i 2004 yil 26 yanvar kuni muallifning elektron pochtasiga “Odam Insonov” deb atalgan kimsadan
quyidagi xat keldi. Uni o’zgarishsiz keltirmoqdamiz, unda yozilgan so’kish
so’zlari uchun o’quvchimizdan uzr so’raymiz. Xat Courier New
alifbosida yozilgan. Maqolani saytda chop etilganda va
o’quvchimiz kompyuterida ochilganida muammolar bo’lmasligi uchun uni Times New
Roman, ya’ni maqolamiz alifbosida keltirilmoqda. (U paytlar kaminaning elektron
pochtasi turon_shuhrati@yahoo.com edi.)
|
From: |
"Odam
Insonov" <akahon@rambler.ru> |
