Muhammad Solih

SAROSIMAGA TUSHGANLAR HAQIDA

Siyosiy kurashni uzoq masofali marafon yugurishiga qiyos qiladilar. Menimcha, bu qiyos to’g’ri qiyosdir. O’n, yuz, beshyuz kilometrlik masofaga chopish uchun sportchi, eng avvalo, to’g’ri nafas olishni bilishi kerak. Buni bilmagan kishi musoboqaga qo’shilmagani ma’qul. Bugun men siyosiy muxolifat komandasida (taqimida) chopayotgan birodarlarimga qarab, ularning saflari anchagina siyraklashib qolganini ko’rmoqdaman. Kecha yonma-yon, yelkama-yelka yugurayotgan ba’zi do’stlar nafas olsih san’atini bilmaganidan, yo’lning yarmidan musoboqani tark etdilar. Ularning ba’zilari bugun hukumat taqimiga (komandasiga) qo’shilganlar. U yerda chopishning keragi yo’q, u yerda hamma mashinada yuradi.
Chopar ekan, to’g’ri nafas olayotganlarning soni unchalik ko’p emas, ammo sifati yaxshi. Buni hukumatning tazyiq-ta’qibiga qaramay, mujodalasini davom ettirayotgan do’stlarmiz isbot qilmoqda. Ammo saflarimiz siyraklashdi, deya sarosimaga tushayotganlar ham oramizda yo’q emas. Bundan bir oy muqaddam bu sarosimaga tushganlardan biri “Ozodlik”dan gapirgan edi. Kuni-kecha yana bittasi chiqib gapirdi. Bu odamlarning ruhiy holatini men yaxshi tushunaman va ularga chin ko’ngildan hamdard bo’lgim keladi. Bu odamlar, tabiiyki, muxolifat saflariga ma’lum maqsadlar bilan kirgan va bu ularning haqqidir. Ammo siyosiy vaziyat ular kutganchalik qulay bo’lavermadi va muxolifat kutulmagan mashaqqatlarga duch kela boshladi. Muxolifatga go’zal umidlar bilan kirgan bu do’stlarimiz o’zining tanlagan yo’lidan shubhalana boshladilar. Ular doim mo’jiza kutishdi va hukumat birdaniga qulaydi, biz orzumizga erishamiz deb o’yladilar. Hukumat ham qulayvermadi, ammo do’stlarimizning ichidagi e’tiqod qulay boshladi. Bu sarosimaga tushganlar endi vatanga qaytish haqida o’ylamoqdalar. Ular o’z nutqlari bilan vatanga qaytish yo’llarini “trambovka” qilayaptilar. Vatanga qaytish uchun mavjud hokimiyatning ko’nglini olishga intilmoqdalar. Buning yagona yo‘li muxolifatni yerga urib, hukumatni ko’kka ko’tarishdir. Bu ishni albatta, muxolifat ichida turib bajarish qiyin, shuning uchun ham tanqidchilar go’yo muxolifat uchun qayg’urayotgan bo’lib, yig’loqi ohangda gapiradilar. Bunday motamsaro nutqlar o’sha yuqorida aytganimiz marafon yugurishidan o’larday charchagan zavollilar og’zidan chiqmoqda. Ular bugun siyosatga aralashganlaridan ming pushaymon, ammo birdaniga “men bu yo’ldan qaytdim,’ deyishga ham uyaladilar. Bu arosatda turib, jahli chiqadi va butun alamini o’zi bir paytlar mansub bo’lgan muxolifatdan oladi.
Bu arosatdagilar yana eski, almisoqdan qolgan bir iddao bilan o’rtaga chiqadi. Go’yo “ERK” Partiyasi rahbari muxolifatning birlashuviga qarshi emish. Bu almisoqdan qolgan va hammaning joniga tekkan iddao. ”ERK” rahbarlari doim milliy birlik tarafdori bo’lgan va 1990 yildayoq nafaqat muxolifat ichida birlik, balki, hukumat bilan ham konstruktiv muloqot tarafdori bo’lgan. Bizni hozir tanqid qilayotgan arosatdagilar oshanda bizni hukumatga sotilganlikda ayblagan edilar. Bugun ularning aytishicha, o’sha paytda muloqot qilish to’g’ri yo’l bo’lgan ekan.
Bu shavvozlar 1990 yilda nisbatan liberal bir siyosiy vaziyatda, xalq ko’chaga chiqib miting qilishi mumkin bo’lgan paytda, olomonning kuchidan mast bo’lib, radikal shiorlarni ko’targan va hukumat bilan hech qanday murosa bo’lishi mumkin emas, deya hayqirgan edilar. Bugun, o'ziga bir oz zo'r tushganda, darrov murosa haqida sayray boshladilar. Hatto o’zlari murasasoz deb atagan ”ERK” Partiyasi ham ularga bugun ortiqcha radikal bo’lib ko’rina boshladi. G’aroyib transformatsiyani ko’rib, inson hayratga tushadi.
”ERK” Partiyasi doim muloqot va murosa tarafdori bo’lgan. Hayqirib turgan olomonga hukumat bilan murosa kalimasi yoqmagan paytda ham biz murosa tarafdori edik. Ammo ayni zamonda e’tiqodimizdan bir soniya ham voz kechmaganmiz. Bugun ham murosa tarafdorimiz, ammo murosa e’tiqoddan voz kechish evaziga bo’lsa, biz uni rad qilamiz. Bizning boshqa siyosiy tashkilotlardan farqimiz ham shu. Bugun murosani rad qilish 1990 yil murosani rad qilishdan osmon bilan yercha farq qiladi. 1990 yil murosani rad qilish oson edi, hatto murosani rad qilganlar qahramon sanalardi, bugun esa, murosani rad qilish o’jarlik yoki nari borsa, uzoqni ko’rolmaslik siyosati deya baholanishi mumkin. Lekin qarang, 1990 yil murosaga qarshi baqirgan qahramonlar bugun vatanga qaytaylik, deya yig’lamoqdalar, hukumatga yaxshi ko’rinish uchun muxolifatning qolgan qismi qismiga tosh otmoqdalar, ammo bu muxolifatning qolgan qismi xuddi 1990 yildagiday, balki, undan ham sobitroq bir inonch bilan o’z mujodalasini davom ettirmoqdalar. Buning siri, buning asrori iymondandir. Iymon Ollohu taoloning bir ne’matidir, uni hohlaganiga beradi. Shu ma’noda, bu so’zlarim bilan hech kimni tarbiyalamoqchi emasman, chunki, tarbiya faqat Ollohdandir.
Siyosiy muxolifat, haqiqatan ham, mavjud hokimiyatga muqobil, yanada o’zbekcha aytsak, mavjud hukumatni almashtirishga mo’ljallangan, uning o’rniga o’tirib, davlatni boshqarib ketish uchun tashkil qilingan bir tashkilotdir. Agar bunga tayyor bo’lmagan va buni ko’zlamagan muxolif tashkilot bo’lsa, uning siyosiy muxolifatga hech qanday aloqasi yo’q.
Tunov kuni radioda gapirgan do’stimizning “biz hukumatga alternativ emasmiz”, deganiga hayron qoldim. Alternativ bo’lmasangiz muxolifat ichida nima qilib yuribsiz? Siyosiy muxolifat siyosiy hokimiyatga doim alternativdir va uning boshqa hech qanday mohiyati yo’q. “ERK” Partiyasi 1991 yil prezidentlik saylovlarida 1 million 225 ming kishining ovozini oldi. Bu raqam hukumatning saylovda ko’rsatgan butun soxtakorliklaridan keyin qolgan raqam. Aslida, ”ERK” Partiyasining bundan 3 karra ko’proq ovoz olgani haqida taxminlar bor.
Xosh, shu millionlarning ovozini olgan bir partiya nega o’zini mavjud hukumatga muqobil ko’rmasligi kerak? Agar O’zbekistonda demokratik bir saylov bo’lsa, bu partiya saylovchilarning 1 millioni emas, 5-6 millionining ovozini olmaydi, deb ayta olasizmi?
”ERK” Partiyasi 1991 yil mavjud hokimiyatga naqadar alternativ bo’lsa, bugun ham shu qadar, hatto undan ham ko’proq alternativdir. Chunki o’tgan olti yil ichida xalqimiz bu hukumatning ijroatini ko’rdi, uning mamlakatga moddiy va ma’naviy qashshoqlikdan boshqa hech narsa olib kelmaganligini ko’rdi. O’zbekiston prezidentini Amerika rahbari klinton qabul qilganini hukumatning muvaffaqiyati qilib ko’rsatishga qancha urunmasin, bundan xalqning qorni to’yayotgani yo’q.
Shuni g’urur bilan aytishim kerak-ki, o’tgan olti yil ichida ”ERK” Partiyasi aql bovar qilmas siyosiy tajribaga erishdi. Aql bovar qilmas tazyiq va quvg’inlar bizning safimizda qolishga jur’at etgan har bir shaxsning zakosini o’tkirlashtirdi, e’tiqodini mustahkamladi, irodasini tobladi.
Safimiz biroz siyraklashdi, ammo bu saflarning matonati ikki karra yuksaldi. Shunday ekan, hokimiyatga alternativ bo’lishdan nega qo’rqaylik?
Bizning tashkilot a’zolarining soni 1993 yilda 54 ming edi, bugun tazyiqdan charchagan 1-2 ming kishi tashkilotdan chiqishga majbur bo’lgan bo’lishi mumkin. Ammo tashkilotga a’zo bo’lmagan, lekin saylovda bizga ovoz bergan millionlar ham bizning safimizdadir. Ularning qudratini biz har doim his qilib turamiz va bu qudrat hissi bizga doim madad bergan, bugun bizni oyoqda tutib turgan narsa ham o’sha qudrat hissidir.(30.01.1997)

ESKI MUXOLIF – YANGI MADDOH

Yaqinda “Ozodlik” radiosining o’zbek tilidagi eshittirishlaridan birida O’zbekistonda inson huquqlarini himoya qiluvchi qo’mita nomidan bir shaxs jumhuriyatda inson huquqlariga munosabat tobora yaxshilanib borayotganini gapirdi. Bu bayonot haqiqatga xilofdir. Bu bayonot O’zbekistondagi repressiv siyosatni oqlashga urinishdir. Bunday baho O’zbekiston turmalarida azob chekayotgan ko’plab siysoy mahbus va din arboblari taqdirini mensimaslikdir.
Bugun O’zbekiston qamoqxonalarida siyosiy va diniy e’tiqodi sabablardan 50 dan ziyod kishi o’tiribdi. Shular ichida Murod Jo’rayev, Samandar Qo’qonov kabi xalq deputatlari, Muhammad Rajab, Obidxon Qori, Abdurauf Qori kabi din arboblari bor. Bundan tashqari Abdulla O’tayev va Abduvali Qori kabi diniy liderlarning qamalgandan beri hech kim ko’rgani yo’q, ularning hozirda tirikligi ham shubha ostida qolayapti. Bu insonlarning qarindoshlari davlat idoralariga tinmasdan qatnab, iltijo qilsalar-da, mahbuslarning o’lik-tirikligi aytilmayapti.
Siyosiy mahbuslar qamoqxonalar ma’muriyati tarafidan eng tuban muomala ko’ruvchi guruh holiga tushirilgan. Ularning ko’pchiligi xasta, ammo so’nggi damgacha ularga tibbiy yordam ko’rsatilmaydi. Qamoqxonalarda odam ko’pligidan bitta mahbus o’rniga 3 ta mahbus to’g’ri kelmoqda va O’zbekistonda sanitariya normalariga javob beradigan birorta zona yo’q. Bayram kunlari siyosiy mahbuslarning istisnosiz hammasi ShIZOga (jazo kamerasiga) tashlanadilar va qiynoqqa solinadilar. Bu oshkora zulm va zo’ravonlikni hech kim taftish qilolmaydi, xalqaro tashkilotlar u yoqda tursin, hatto qarindoshlari ham siysoiy mahbuslardan xabar ololmaydilar.
Ahvol shunday ekan, buni ko’rmaslikka olish vijdonsizlikdir. Shunday vijdonsizlikni oldindan ko’rib bo’lsa kerak, 1996 yil noyabr oyida inson huquqlarini himoya qilish qo’mitasi boshqaruvidan 6 kishi chiqib ketgan edi. Ularning bu haqdagi bayonoti ”Ekspress xronika” gazetasining 26 noyabr sonida bosildi. Bayonotga Mixail Arzinov, Abdulla Hayitboyev, Yodgor Obid, Polina Braunerg, Safar Bekjonlar imzo chekkan. Demoqchimanki, boshqaruvdan shuncha kishi chiqib ketgandan so’ng bu tashkilotning mashruligi (legitimligi) qoladimi?
O’zini ”O’zbekiston muxolifatining koordinatsion markazi” deb hisoblayotgan o’rtoqlar inson huquqlari to’g'risidagi haqiqatga xilof bayonotlarga nega javob bermayapti? Javob bermayapti, chunki, bu ”koopdrinatsion markaz” inson huquqlari uchun emas, o’zining shaxsiy va mahalliy manfaatlari uchun kurashayapti. Bu odamlar o’zini muxolifatchi deb ataydi, lekin hukumatga qarshi emas, ”ERK” Partiyasiga qarshi kurashayapti. O’sha ”koordinatsion markaz” nashri bo’lgan “Harakat” jurnali, mana, qo’limda. Bu jurnal materiyallarining eng muhum qismi kaminaga qarshi qaratilgan. Bu materiyallar boshdan-oyoq yolg’on va tuhmatga qurilgan. Shuning uchun bo’lsa kerak, ”Harakat” deb atalgan bu jurnal O’zbekistonda bemalol tarqatilayapti, hatto hukumat organlari tomonidan ko’paytirilib berilayapti. Zotan, muxolifatni ichidan yemirish xavfsizlik organlarining eski taktikasidir. ”Harakat” va ”Birlik” degan ig’vo to’la nashrlarni chiqarayotgan kimsalarni O’zbekiston Prezidenti allaqachon vatanga qaytishiga ruxsat bergan, lekin ular qaytishmayapti. Sababini taxmin qilish mumkin: hali ”erk”chilarga qarshi kurashda tepadan olgan vazifalarini to’la bajarib bo’lganlari yo’q.
Men bu tu’hmat va ig’voning koordinatsion markaziga bir jumla bilan javob beraman: Ollohdan qo’rqing, o’rtoq kommunistlar. Siz barrikadaning qaysi tarafida bo’lmang, hoh muxolifatda, hoh hukumatda, sizning tabiatingiz o’zgarmaydi. Siz hukumatda ham, muxolifatda ham o’z manfaatingiz uchun har narsani qurbon qilishga tayyorsiz. Ortiq buni xalq anglab yetdi. Endi uning boshini qotirmang, ig’voni to’xtatib, maydonni bo’shating.(19.03.1997)

MUNOFIQLIKDAN SAQLANING

“Ozodlik” radiosidan Ortiqov degan birodarimiz chiqib, “muxolifat bir-biriga tosh otishdan boshqa ishga yaramay qoldi”, degan juda yoqimsiz bir gapni aytdi. Menga yoqmadi, chunki bu nohaq iddaodir. Men muxolifat vakiliman, yanada to’g’rirog’i, O’zbekistondagi mavjud tuzumga qarshi muxolifat harakatining vakiliman. Men rahbarlik qilayotgan “ERK” Partiyasi Ortiqov aytganday boshqa muxolifatchilarga hech qachon tosh otmagan va bundan keyin ham otayotgani yo’q. Albatta, Ortiqovga javob berish juda ham shart emas edi, lekin ortiqovlarga o’xshagan, o’zbek muxolifati haqida noto’g’ri tushunchada yurgan odamlar ko’payib borayapti, chamamda. Buning oldini olish uchun, hech bo’lmaganda bunga xalaqit berish uchun muxolifat nimayu, nima muxolifat emasligini bir og’iz siz bilan birgalikda mushohada qilmoqchiman. Mening nazarimda, “ERK” demokratik partiyasi chinakam muxolifat tashkilotidir. Sizning bu haqda boshqa fikringiz bo’lishi mumkin, ammo men shunday deb o’ylayman. Chunki O’zbekistonda yillarcha davom etgan terror va ta’qibga qaramay, tuhmat va shantajga qaramay, o’z prinsiplaridan voz kechmagan biror siyosiy tashkilot bo’lsa, bu “ERK” Partiyasidir. Siyosiy konyunkturaga aldanmay, o’ziga qarshi qaratilgan fisqu-fasodlarga javob bermay, faqat xalq orzu-umidlarini tilga keltirayotgan tashkilot ham “ERK” Partiyasidir. Bu xususiyatlari bilan “ERK” Partiyasi mavjud hukumatga eng jiddiy va eng munosib muxolifatdir. Agar shunday bo’lmasaydi, hukumat bizni faqat O’zbekistonda emas, chet elda ham ta’qib qilmagan bo’lardi. Biz besh yildir yurtdan chiqib ketdik, ammo O’zbekiston hukumati bizni hech unuta olmayapti. Qaysi davlatga borsak, o’sha joydan ham quvishga harakat qiladi. Axir, buning bir sababi bo’lsa kerak, o’rtoq Ortiqov.

Bugun muxolifatni tanqid qilish qulay va xavfsiz. Uni tanqid qilish, hatto, foydali. Masalan, hukumatga xush ko’rinasiz, ishingiz yurishadi, ishingiz yurishmasa ham, hech bo’lmasa, sizga xalaqit berishmaydi. Ammo tanqid qilar ekan, adresni aniq aytish kerak. Men yuqorida muxolifat kim ekanini aytdim. Endi bilmaganlar bilsin deb kim muxolifat emasligini aytmoqchiman: muxolifat nomidan gapirib, muxolifatning obro’sini tushiradigan kimsa muxolifatchi emas. Deylik, falonchi xalq harakatidanman, deb o’sha harakatning ildiziga bolta uradigan odam muxolifatchi emas. Yoki o’sha xalq harakati nomidan gazeta chiqarib, gazetada xalq dardini aytish o’rniga, deylik, “ERK” Partiyasiga qarshi fisqu-fasod nashr qiladigan odamlar muxolifatchi emas. Yoki “ERK” to’g’risida O’zbekiston KGBsiga ma’lumot berib turadigan, chet ellarning idoralariga chaqimchi xabarnomalar tarqatib kun ko’radigan ichi qora kimsalarning muxolifatga hech qanday aloqasi yo’q. To’g’ri, ular Sovet davrining so’ngi yillarida muxolifat safida edilar, hatto totalitar bir davlatda plyuralizmning paydo bo’lishida ijobiy bir rol o’ynagan bo’lishlari ham mumkin. Ammo bir necha yildan beri, ular muxolifat niqobi ostida O’zbekiston hukumatiga yordam bermoqdalar. Diqqat qiling, 1991 yildan beri bu nomi ma’lum kimsalar haqida O’zbekiston matbuotida birorta ham tanqidiy maqola, nainki maqola, hatto biror satr ham bosilgani yo’q.

Aksincha, O’zbekiston Prezidenti bu odamlarni O’zbekistonga qaytib kelishlarini taklif qilmoqda. Shuning uchun, muxolifat der ekan, bu farqni doim nazarda tutib gapirish kerak. Yakkabog’lik do’stimiz Ortiqov muxolifatga dashnom berar ekan, bizga “shaharma-shahar aylanib yurish joningizga tegmadimi, vatanga qayting endi”, deya xitob qiladi. Xuddi biz vatandan shaharma-shahar aylanish uchun sayohatga chiqqanday. Bu oshnamizga “sizga ham aylanish nasib qilsin”, deb duo qilish mumkin, ammo bu unga yomonlik tilash bo’lgan bo’lardi. Shuning uchun ham unga bunday sayohatlar sizga nasib qilmasin, deymiz. Muxolifatni bugun kuchi yetgan-yetmagan hamma tanqid qilayapti. Bu tanqidlarni eshitib, O’zbekistondagi bugungi qashshoqlik va safolatning ham, ma’naviy va ahloqiy tushkunlikning ham sababchisi davlat boshida turgan hukumat emas, o’z yurtidan uzoqda sarson-sargordon yurgan muxolifatchilar aybdor, degan be’mani xulosa chiqadi. Avvalo, xorijdagi muxolifatchilarni “mazza qilib yuribdi” deyish uchun juda shakkok odam bo’lish kerak. Muxolifatni tanqid qiladigan odam bunga avval ma’naviy haq qozonishi kerak. Muxolifat harakatining naqadar og’ir, naqadar fojiali bosqichlardan o’tgani va hamon o’tayotganini anglash uchun, hech bo’lmaganda, bu harakatning ichida bo’lish kerak. Nima emish, agar bugun saylov bo’lsa, Karimov 90 foyiz ovoz olarmish va buning sababchisi ham muxolifat emish. Bu bashoratni eshitib, ofarin! deysiz xolos. Birinchidan, kim qancha ovoz olishini bir Ollohu taola biladi, u kunlarga etkazsa, ko’rarmiz. Faqat, men o’ylaymanki, u kunlarga etkazsa, bugungi hukumatga uning bola-chaqasi ham ovoz bermasa kerak, deb o’ylayman. Chunki bu hukumatning kirdikorlari o’rtada. Hamma ko’rib turibdi. Umuman, og’aynimiz Ortiqovning tanqid qilish usuli menga yangi ko’rinmadi. Og’aynimiz ikki tarafga ham yomon ko’rinishni istamaydi. U xuddi muxolifat haqida qayg’urayotgan bir fuqaroday gapiradi. Ayni paytda, Karimovning to’qson foyiz ovoz olishini karomat qilib, zarur joylarga yog’ ham surkab qo’yadi... Men “Ozodlik” radiosi tinglovchilaridan uzr so’rayman, “Muhammad Solih nega bir kamtarin odamning kamtarin chiqishiga bu qadar ahamiyat berayapti, muxolifatni ozgina tanqid qilsa, nima bo’pti”, deyishingiz mumkin. Gap shunda-ki, O’zbekistondagi uzluksiz davom etayotgan iqtisodiy bo’hron, qashshoqlik, zulm va istibdod faqat iymoni zaif odamlarni emas, balki iymonli kishilarni ham munofiqlik qilishga majbur qilmoqda. Munofiqlik bizning jamiyatda keng tarqalgan ijtimoiy kasallikdir. O’zbekistonda 1992 yildan keyin ijtimoiy fikr o’ldi. Rasmiy axborat vositalari va rasmiy nashr markazlari e’lon qilayotgan nashrlarda O’zbekistonning haqiqiy ahvoli haqida birorta to’g’ri fikr yo’q.

Keyingi uch yil ichida O’zbekiston nashriyotlaridan chiqqan kitoblarni varaqlab ko’ring. Ularning hammasida mutlaqo so’zboshi bor va so’zboshida albatta yurtboshi madh qilinadi. Bu madhiya bo’lmasa, istisnosiz, hech bir kitob bosilmaydi. Shunday bir mamlakatda qanday ijtimoiy fikr bo’lishi mumkin? Ba’zi odamlar bu diqqinafas havodan charchab, bir erkin nafas olay, deb ba’zi chet el radiolaridan, deylik, “Ozodlik” yoki “Bi-bi-si” radiosidan gapirishni istab qolishadi. Bu maqtovga sazovor istakdir, albatta. Ammo bizning odamimiz bechora “Ozodlik”da gapirayotib ham ozod bo’lolmaydi, ko’nglidagini to’kib sololmaydi, chunki ertasigayoq uyiga mirshab keladi. Rahbarlari “islomchilarni o’z qo’lim bilan otib tashlayman”deb turgan mamlakatda “Ozodlik”dan gapirish oson emas. Shuning uchun ham “Ozodlik”da chiqqan odam ko’ngli nozik hukumatni injitmaydigan shaklda gapirishga harakat qiladi. Buning yo’li oson - muxolifatni ozgina urib ketsangiz bo’ldi. Odamlarning bu mantig’ini bilganimiz uchun ham, biz muxolifatga qarshi tanqidlarning ko’piga javob bermaymiz. Faqat, yakkabog’lik tanqidchimizning so’zlari bizga juda ham tipik ko’rindi. Masalan, muxolifatning programmasi yo’q degan iddao Yakkabog’ xalqining iddaosi emas, Prezident Karimovning iddaosi. Lekin muxolifatning keng va jiddiy programmasi borligini Prezident ham, boshqalari ham biladi. Bu gaplarni aytar ekan, maqsadim, og’aynimiz Ortiqovga javob berish emas. Mening maqsadim - hali ham iymonini yitirmagan insonlarni o’sha eslatilgan xastalik - ijtimoiy munofiqlikdan saqlanishga da’vat qilishdir. Olloh bizga bu og’ir davrdan yorug’ yuz bilan chiqishni nasib qilsin! (manba: muhammadsalih.info)