Shuhrat  AHMADJONOV,

                            DO’Kning Toshkent bo’limi rahbari, inson huquqlari va tabiat himoyachisi

 

O’ZBEKISTON  FUTBOLI:  INQIROZ  SABABLARI  VA  2010  YILGI  19-JAHON  CHEMPIONATIDA QATNASHISHGA ERISHISH  YO’LI

 

Davlat arboblarining xatolari uchun jazoni millat tortadi. [1, 113-b.]

BERDYAYEV N. (1874-1948)

 

MUNDARIJA

 

   Muqaddima

   1. Jahon futboli tarixidan ayrim ma’lumotlar.    

   2. O’zbekiston futboli haqida ba’zi bir ma’lumotlar.

   3. O’zbekiston Ichki ishlar vaziri, general-polkovnik Zokirjon Almatovning 1995 yil dekabrda O’zbekiston futbol federatsiyasi prezidenti etib tayinlanish sabablari va u haqda ayrim ma’lumotlar.

   4. Muallifning 1997 yil 21 yanvarda O’zR prezidenti I.Karimovga, O’zR futbol federatsiyasi prezidenti, general-polkovnik Z. Almatovga va yana bir necha rahbarlarga Vatanimizda futbolni rivojlantirishga doir yozgan 15 betlik xati va uning keyingi taqdiri. 

   4.1. O’zbekistondagi professional futbolning 1995-1996 yillardagi ahvoli va uning rahbariyati haqida  ba’zi bir ma’lumotlar.

   4.2. Muallifning O’zR prezidenti I.Karimovga va boshqa rahbarlarga 1995-1997 yillarda yozgan o’nta, jumladan futbolga doir takliflarining yozilish sabablari.

   4.3. Muallifning 1997 yil 21 yanvarda futbolga doir yozgan 15 betlik xatining mazmuni va uning keyingi taqdiri.

   5. Muallifning 1997 yil sentyabrida Sobirjon Ro’ziyev bilan uchrashuvi, Braziliyadan futbol murabbiyi Veyga da Silvaning O’zbekistonga taklif etilishi va natijalari.

   5.1. O’zbekiston terma jamoasining 1997 yildagi ayrim o’yinlari natijalari. 

   5.2. Muallifning 1997 yil sentyabrida Sobirjon Ro’ziyev bilan uchrashuvi va futbol haqidagi suhbati.

   5.3. Braziliyadan futbol murabbiyi Veyga da Silvaning O’zbekistonga taklif etilishi va dastlabki natijalar.

   5.4. O’zbekiston futbol terma jamoasining 1998 yil dekabrida 13-Osiyo o’yinlaridagi natijalari.

   6. O’zbekiston futbol terma jamoasining 1999-2005 yillardagi ahvoliga doir ayrim ma’lumotlar.

   7. Muallifning 2005 yil 31 may kuni O’zR Madaniyat va sport ishlari vazirligi binosi oldidagi piketi va unga qarshi qilingan tazyiqlar.

   7.1. Bir guruh inson huquqlari himoyachilarining O’zbekiston madaniyati va sporti muammolariga doir Talabnomasi. 

   7.2. Buyuk futbol qiroli Edson Arantes do Nasimento - Pele haqida ayrim hayratlanarli ma’lumotlar.

   7.3. 2005 yil 31 may kuni O’zbekiston Madaniyat va sport ishlari vazirligi binosi oldidagi piket tafsilotlari.

   7.4. 2005 yil 31 may kuni Mirobod tuman ichki ishlar boshqarmasi boshlig’i, militsiya podpolkovnigi A.Mullajonov va Toshkent shahar bosh psixiatri X.Husanxo’jayev muallifni so’roq qilishi tafsilotlari.

   8. O’zbekiston – Quvayt terma jamoalarining 2005 yil 17 avgust kuni Toshkentdagi o’yini va shoir Bahrom Ro’zimurodovning futbol haqidagi she’ri.

   9. O’zbekiston – Bahrayn uchrashuvida Vatanimiz futbol terma jamoasining g’alaba qilishi, ammo O’zbekiston futbol federatsiyasi rahbariyatining FIFAga raddiyanoma yozishi va terma jamoamizning Germaniyaga – 2006 yilgi 18-Jahon chempionatiga borishidan mahrum bo’lishi. 

   10. O’zbekiston futbol terma jamoasining hozirgi bosh murabbiyi Valeriy Nepomnyashiy to’g’risida ayrim ma’lumotlar va terma jamoaning 2006 yildagi ahvoli.

   11. O’zR prezidenti I.Karimovning 2006 yil 1 may kungi “O’zbekiston futbolini rivojlantirishga doir qo’shimcha chora-tadbirlar to’g’risida”gi farmoni va unga nisbatan muallifning ayrim tanqidiy fikrlari.

   12. O’zbekiston oliy liga futbol klublaridagi vaziyat.

   13. O’zbekiston birinchi liga futbol klublaridagi vaziyat.

   14. Ayrim hakamlar futbolni maynavozchilikka aylantirmoqdalar.

   15. O’zbekiston futbolchilarining transferlari oshkoraligi.

   16. Lotin Amerikasi hamda Afrikadan mohir futbolchi (legioner)larni O’zbekiston futbol klublariga taklif etish qay ahvolda?

   17. 2007-2011 yillarda bo’ladigan Osiyo terma jamoalari va klublari ishtirokida o’tkaziladigan xalqaro  musobaqalar. 

   18. O’zbekiston professional futbolini rivojlantirish uchun mablag’ni qayerdan olsak bo’ladi? 

   19. Futbol – demokratik sport o’yinidir: ayrim xulosalar.

   Foydalanilgan adabiyotlar.

 

M U Q A D D I M A

 

   “F u t b o l (ingl. fut – oyoq, ball – to’p) – sport o’yini. 2 darvoza (7,32X2,44 m) li maxsus maydon (90-120X45-90) da to’p bilan jamoa bo’lib o’ynaladi. Fo’tbol to’pining og’irligi 410-450 g, aylana diametrining uzunligi 68-70 sm, o’yinning asosiy vaqti 90 minut (45 minutdan 2 bo’lim, 12-15 minut tanaffus). Maydonda ikkala jamoada 11 kishidan bo’ladi. O’yindan maqsad raqib darvozasiga to’pni oyoq yoki gavda qismlari bilan (qo’ldan tashqari) kiritishdan iborat. Faqat darvozabonlargina qo’l bilan o’ynashi mumkin (jarima maydonchasida).” [2, 9-j., 345-b.]

   Inson, insoniyat va uning ishlari, kechmishlari - bu katta olamdir, olam-olam axborotlar manbaidir. Mana shu katta olam ichida bir necha olamlar bor. Shulardan biri millionlar o’yini bo’lgan, milliardlab kishilar muxlislik, ishqibozlik qiladigan FUTBOL  OLAMIDIR! 2006 yil 9 iyunidan 9 iyuligacha Germaniyada bo’lib o’tgan 18-Jahon chempionatini bir paytning o’zida Yer yuzida 1,5 milliardgacha kishi stadionlarda va oynai jahon ekranlari orqali tomosha qildilar. O’sha olamshumul musobaqaning 64 o’yinini tomosha qilgan odamlarning umumiy soni 30 milliarddan (!) oshib ketdi. Ular orasida deyarli 64 o’yinni ko’rishga harakat qilgan muallif ham, shu maqolani o’qiyotgan va bir necha o’yinlarni zavq bilan ko’rgan o’quvchimiz ham bor edi.

   Futbol olamida voqealar, axborotlar, yutuqlar va muammolar shunchalik ko’pki, uni bitta maqolada qamrab olishning imkoniyati yo’q. Axir futbolning o’zi bolalar, o’smirlar, yoshlar, havaskorlar (olimpiyachilar), faxriylar, shuningdek erkaklar va ayollar professional futboliga bo’lingan. Muallif ushbu maqolada jahon va O’zbekiston futboli tarixidan ayrim ma’lumotlar keltirib, asosan O’zbekiston erkaklar futbol terma jamoasi o’yinlari haqida yozdi va bir oz tahlil etdi, terma jamoa murabbiylari masalasini imkon darajasida yoritdi. Maqolada shuningdek O’zbekiston futbol federatsiyasi prezidentini tayinlashdagi ayrim xatolar va uning oqibatlari, O’zbekiston futbolini rivojlantirishga doir 1997 yilda yozilgan 15 betlik xat, 2005 yil 31 maydagi piket va uning natijalari bayon etildi va ba’zi bir xulosalar qilindi.

   Futbol deb atalmish ajoyib o’yinning O’zbekistonda ham millionlab muhlislari borligi ko’pchilikka ma’lum. Bu muxlislar orasida futbolni jonu dilidan ham yaxshi ko’radiganlar borki, ularga jahondagi boshqa mamlakatlar muhlislari ham, futbolchilari-yu mutaxassislari ham tan bermoqdalar. Shunday ikki nafar vatandoshimiz 2006 yil yozida Germaniyada bo’lib o’tgan 18-Jahon chempionatiga velosipedda 6500 chaqirim yo’l bosib, yetib bordilar va chempionatni o’sha yerda tomosha qildilar, o’zlari hurmat qiladigan Germaniya terma jamoasining mashhur darvozaboni Oliver Kan bilan uchrashib suhbatlashdilar, uning datxatini ham oldilar. Maqolamiz muqaddimasida shu ikki futbol ishqibozining safari haqida ma’lumot berib o’tsak. 

   “Ikki marg’ilonlik muxlis Germaniyaning mashhur darvozaboni Oliver Kandan dastxat olish uchun Marg’ilondan Berlingacha bo’lgan 6500 kilometr masofani velosipedda bosib o’tishdi. Marg’ilonlik Akrom Ma’pufjonov va Musajon Homidovlar mart oyi boshida yo’lga chiqib, uch oy deganda velosipedda Berlinga yetib borishdi. Qanchalik murakkab va muammo bo’lmasin, mashhur darvozabon bilan yuzma-yuz ko’rishishga  mavaffaq bo’ldilar ham. Futbolsevar, shu bilan birga sayohatparvar muxlislarning bunday matonatidan yoqa ushlaganini aytgan mashhur darvozabon Oliver Kan juda band bo’lishiga qaramay, o’zbekistonlik futbol fanatlariga o’z dastxatini berishga bajonu dil rozi bo’ldi. “Men bunday ishqibozlarni ko’rmaganman. Bu hayratlanarlidir”, deb hayratini yashirmadi Oliver Kan.

   Xo’sh, hamyurtlarimizning Germaniya safari bilan bog’liq sarguzashtlari qanday amalga oshdi, safar davomida yuz bergan voqea-hodisalar nimalardan iborat? Bu to’g’rida hikoyamiz qahramonlarining o’zlari gapirib berishgani ma’qul deb topdik.

   Akrom Ma’rufjonov: - Jahon chempionatini stadionlardan bevosita kuzatishni ancha oldindan maqsad qilgandim. O’zim va do’stim Musajon bilan uzoq muddat rejalarimizni pishirdik. Bizning maqsadimizni qo’llab-quvvatlagan ham, unga ishonmaganlar ham bo’ldi. Hattoki, ustimizdan kulganlarni aytmaysizmi. Shunda ikkilanmay Germaniya konsulligiga bordim. Konsullikda ishlaydigan xodimlardan biri suhbatlashib o’tirib, Yevropaga ketayapsiz, sizga ko’mak beradigan odam bo’lmaydi-ku, deb qoldi. Men esa, yo’q, Alloh menga yordam beradi, deb javob berdim. Shunda u qo’limdan pasportimni olib viza qo’yib berdi.

   Biz Qozog’istonga kirganimizda havo juda sovuq edi. 14 mart kuni (2006 yil, A.Sh.) Qizil O’rdadagi poyezd vokzaliga kirdik, bir choy ichib olamiz deb. U yerda bizni militsiya xodimlari ushlashdi. Pasportlarimizni tekshirishdi, pasportning ichida deklaratsiyamiz bor edi. Deklaratsiyada pulimiz qanchaligi yozilgandi. 1200 dollaru 36000 so’m pul bor edi. Shunda haligi militsionerlardan biri deklaratsiyani ko’rib dedi: “Ikkoving yuz dolardan berasan!” Men, nima aybimiz bor desam, “O’zbekistonga xabar beramiz: bular futbolga emas, boshqa ishlar bilan ketyapti”, - deb ancha yo’limizga to’g’anoq bo’lishdi. Xullas, ish shu darajaga borib yetdiki, biz cho’lda qolib ketdik.” [3]

   “Bi-bi-si” jahon xizmati (radiosi) o’zbek shu’basi jurnalistlariga A.Ma’rufjonov 2006 yil 21 iyun kuni bergan intervyusida Qizil O’rda shahridagi nohaq tazyiq haqida bunday degan edi. Ularni tutgan Qozog’istonning Qizil O’rda shahridagi militsiya xodimlari ularda 1200 dollar va 36 ming so’m pul borligini bilgach, 100 dollardan berishni talab qilishgan. Aks holda, sizlarning yoningizdan narkotik modda chiqdi, deb rasmiylashtiramiz va qamatib yuboramiz, deyishgan. Ular noiloj 100 dollardan militsiyonerlarga berishgan. Bunday razil usulni O’zbekistondagi ba’zi bir militsiya xodimlari fuqarolarga qarshi qo’llab, odamlarni talayotganligi ko’pchilikka sir emas. Qozog’istonda ikkala sayohatchining chodirini, qoplarini olib qo’yishgandi. Ular Qozog’istonda kuniga 70 chaqirimdan, Belorussiya va Polshada 100 chaqirimdan yo’l bosishgan. [4]

   “- Cho’lning o’rtasida qolib ketibsizlar, keyin nima qildingizlar?

   - Sovuqda junjikib o’tirgan paytimizda bir “KAMAZ” mashina oldimizga kelib to’xtadi. O’shlik o’zbek yigit ekan. Bizni poyezdga o’tqazib jo’natib yubordi Rossiyaning chegarasigacha. Yo’lda Voronej, Kursk, Oryol, Bryansk kabi shaharlardan o’tdik.

   - Germaniyaga alal-oqibat qanday yetib bordingiz?

   - Brestda qolib ishlashimizga to’g’ri keldi. Nimagaki, bizga Polshaning besh kunlik transit vizasini beramiz, deyishdi. Buning ustiga piyodalar yo’li yo’q, velosipedda emas, velosipedni yo mashina, yo poyezdga ortib Polsha hududidan o’tish kerak, deyishdi. Avtobus yoki poyezdga bilet olish uchun ishlab pul topishimizga to’g’ri keldi. Varshavada velosipedlarimizni yo’qotib qo’ydik. Menikini politsiya topib berdi, biroq sherigim uchun 35 dollarga velosiped sotib olishimizga to’g’ri keldi. 7 iyun kuni kechasi 12 dan 15 daqiqa o’tganda Germaniya chegarasidan o’tdik.

   - Til masalasi qanday bo’ldi, misol uchun Rossiyadan chiqqandan keyin mana u yog’i Polsha, undan keyin Germaniya? Qiynalmadinglarmi muloqot qilishga odamlar bilan?

   - Qo’limizga nemis tilida “Biz 2006 yil Germaniya xalqini futbol bayrami bilan tabriklagani va bu yilgi chempionatda g’olib chiqish uchun qo’llab-quvvatlagani O’zbekistondan keldik” – degan mazmundagi yozuv bor edi.

   - Jami qancha kilometr yo’l bosdilaring?

   - 6500 kilometr. Uning ichida poyezdda yurganimiz 700 kilometr bo’ldi, lekin men niyatimga yetdim.

   - Dunyoning eng mashhur darvozabonlaridan biri Oliver Kann bilan uchrashibsiz. Uning oldiga borib, nimalarni gapirdingiz, nima dedingiz unga?

   - Katta nevaram Oliver Kanning yo bir to’pini olib kelasiz, yo qo’l qo’yilgan bir dastxatini degandi. Xudoga shukr, nevaramning niyatini bajardim!

   - Futbol uchrashuvlariga kirishga qiynalmadinglarmi, chiptalar qimmat bo’lsa?

   - O’yinlar bo’ladigan kuni nemislarning o’zlari kelib, bizni o’yinni tomosha qilishga olib kirishdi.

   - Akrom aka, bu Marg’ilon do’ppilariniyam kiyib olganmisiz?

   - Hozir boshimda Marg’ilon do’ppisi, atlas chorsi, yaktakda futboldan chiqib kelayapman. Har bir gol urganda mustaqil O’zbekistonimiz bayrog’ini hilpiratib turdim.

   - O’zbekiston bayrog’ini tanishayaptimi olmoniyaliklar?

   - Ayrimlari kelib qayerdanligimizni so’rab, bizni qo’llab-quvvatlaganingizga rahmat, deb quchoqlab o’pib ketishdi.” [3]    

   “- Berlin haqidagi tasavvurlaringiz.

   - Berlin o’zining keng ko’chalari va ulkan binolari bilan bizni hayratga soldi. Shaharda bo’lmaganligim pand berdi. Sherigimni yo’qotib qo’yganim yetmagandek o’zim ham adashib qoldim. Yaxshiyamki bir ukrain qizi mendan yordamini ayamadi. U meni germaniyalik jurnalist bilan tanishtirdi. Nemis jurnalisti George Truse bizga nima uchun olmon yurtiga kelganimizni so’radi. Men va do’stim 6500 km masofani bosib o’tib Oliver Kandan katta nabiramning buyurtmasiga binoan dastxat olgani kelganimizni aytdik. Bizning so’zlarimiz “Berlin” gazetasuda 10 iyun kuni bosib chiqarildi. Gazetani o’qigan “Bavariya” darvozaboni, uning menejeri va qarindoshlari bizni axtarishga tushishibdi. Darvozabon bilan uchrashdik va u bizning hurmatimizni joyiga qo’yib, xizmatimizda bo’ldi. To’rt mahal issiq ovqat bilan ta’minladi. Qachonki germaniyaliklar yarim finalda mag’lubiyatga uchraganida biz ham izzatimiz bitganligini bilib, ortimizga qaytmoqchi edik. Lekin Kan bunga ruxsat bermadi, finalni ham ko’rib ketishimizni aytib, menejeri orqali final o’yiniga chipta oldirib berdi. Bundan tashqari avvalgi to’rt uchrashuvga ham aynan Kanning menejeri chiptalar bilan ta’minlagandi. Final uchrashuviga chiptamiz borligidan voqif bo’lgan ayrim germaniyaliklar bizdan chiptamizni sotishimizni so’rashdi. Chiptamizning bahosini 3000 yevro deb baholashdi ham. Rozi bo’lmadik. Sababi, final bahsida aynan men istagan jamoalar to’p surishini juda ham istar edim. O’zim bilan birga nevaramning ismi yozilgan “Moviy gvardiya”ning futbolkasini ham o’zim bilan birga olib olgandim. Hatto shu futbolkani ham 4000 yevro evaziga sotib oladiganlar chiqdi. Tabiiyki, sotmadim va ko’rib turganingizdek uni o’zim bilan qaytarib olib keldim. Safar bahona Oliver Kan bilan do’stlashib oldim. U menga nevaralarimdan birini Germaniyada o’qitishga va’da berdi. Qolaversa, o’zining futbolkalaridan biriga dastxatini qo’yib, ustimga kiydirib ham qo’ydi.

   - Toshkentga qachon va qanday yetib keldingizlar? 

   - Diyorimizga bir hafta burun yetib keldik. Avval poyezd, so’ngra samoletda uchdik. Poyezdda kelmaganligimiz sababi safarga ketish chog’ida Qozog’istonda qiyinchiliklarga duch kelgandik.

   - Yana safarga chiqish niyatingiz bormi?

   - Nasib qilsa, 2010 yil 60 yoshga to’laman va yubileyimni JARda Jahom chempionati bahslarida nishonlash niyatim bor.” [5]

   Muallif umid qiladiki, bu ikki hamyurtimiz va yana bir necha vatandoshlarimiz 2010 yilda Janubiy Afrika Respublikasida bo’ladigan 19-Jahon chempionatiga ham velosipedda borishadi va u yerda O’zbekiston futbol terma jamoasiga ishqibozlik qiladilar, Xudo xohlasa. Bu haqda maqolamizning xulosalar qismida – 19-bandda yana to’xtalib o’tarmiz. Endi maqolamizning asosiy qismiga o’tsak.       

 

1.  JAHON  FUTBOLI  TARIXIDAN  AYRIM  MA’LUMOTLAR

 

   “Jahondagi eng ommaviy o’yin bo’lmish futbolga “ota-onalik huquqi”ga da’vogarlik qiluvchi mamlakatlar soni behisobdir: Misr, Xitoy, Yaponiya, Gretsiya, Rim, Italiya, Angliya … Bunda har bir tomon ashyoviy, yozma va boshqa dalillarni ishga solmoqdalar. Ha, Samofrakiya orolida eramizdan 2500 yil oldin chizilgan koptok tasvirini topishgan. Bunday tasvirlar Misr maqbaralarida ham tez-tez ko’zga tashlanadi. Uning ustiga, Misr faraonlari go’rlarini qazish chog’ida eramizdan 2-3 ming yil avvalga doir to’plarni topishgan. Taxminan o’sha davrda Xitoyda “dzu-nyu” nomli to’p o’yini (qatnashchilar uni oyoq bilan tepganlar) tarqalgan edi. Bir oz keyinroq xitoyliklarga yana “chju-chu” va “su-szyuy” nomli to’pli o’yin xillari ma’lum bo’ldi.

   6-asrda yaponlarda ham to’p bilan o’yin ommalashdi. U “kemari” deb atalardi. Qadimgi davrda Yevropa hududida – Gretsiya va Rimda ham to’p bilan musobaqalashardilar. Gretsiyada “episkiros”, “feninda”, “garpanon” nomli bir necha o’yinlar tilga olinadi. Nomining hamohangligiga ko’ra (“garpas-to’p”), greklarning to’p o’yinlaridan bir turini rimliklar olishgan. Qadimgi greklar va rimliklar foydalangan to’p asosan teridan tayyorlangan. Ularni qiyqimlar, ot qillari, ba’zan patlar yoki qum bilan to’ldirishgan. Ularni havo bilan ham to’ldirishgan. Mayya indeetslari esa og’ir kauchukli to’plardan foydalanishgan. Uning og’irligi 4 kilogacha bo’lgan. Rim legionerlari (lot. legio – qadimgi Rim armiyasidagi asosiy tashkiliy va taktik birlik (4,5-10 ming kishi) [2, 5-j., 243-b.]; legioner – legion askari, A.Sh.) uzluksiz harbiy urushlarda qatnashib, to’pli o’yinni hozirgi Germaniya, Fransiya, Angliya … hududlariga tarqatishdi.

   To’pli o’yin qadimgi asrlarda avvalambor harbiy-amaliy xususiyatga ( xarakterga) ega edi. Ular tezkorlik, epchillik, kuch, mardlikni, ya’ni harbiy harakatlar olib borish vaqtida kerakli bo’lgan sifatlarni kuchaytirardi. Biroq, o’yin qatnashchilariga mardlik tinch hayotda ham zarur edi, chunki mag’lubiyatga uchraganlarni turli xil jazolar kutardi. Masalan, Xitoyda yutqizganlarni bambuk tayoqlari bilan shafqatsiz ekzekutsiyalarga (lot. exsecutio – ijro etish, A.Sh.) duchor qilishgan, mayya indeetslarini esa muvaffaqiyatsizlikka uchraganlarida hatto o’ldirganlar.

   O’rta asr Yevropasida to’pli o’yin keng tarqaldi. Ular nomlari bilangina emas, mazmuni nilan ham farq qilardilar. Normandiyada “lya sul” yoki “shul”, Italiyada – “djivo del kalchio”, Ispaniyada – “tlachtili” (bu o’yinni Meksikadan olib kelishgan edi) o’yinini o’ynar edilar.

   Hokimiyat bu o’yinlarga turlicha munosabatda bo’lgan. Masalan, Angliyada 14-asrdan boshlab ularni bir necha bor taqiqlashgan. Dastlab 1314 yil 13 aprelda qirol Eduard-2 “katta to’p pilan jinnilik”ni taqiqlagan. Keyingi ikki asr davomida ko’pgina angliyalik monarxlar (grekcha monarxiya – yakka hokimlik; monarx – davlatning yakka hukmdori [2, 6-j., 67-68-b.], A.Sh.) to’pli o’yin va uning ishtirokchilarini ta’qib qilganlar. “Amnistiya” (grekcha amnestia – kechirish, gunohidan o’tish [2, 1-j., 288-b.], A.Sh.) 1603 yilda malika Yelizaveta-2 tomonidan amalga oshirildi.

   Yuqorida tilga olingan birorta o’yin biror marta futbol deb atalmagan edi. Bu tasodifiy emas. Agar mayya indeetslariga to’pga oyoq bilan tegish ruxsat berilmagan bo’lsa, u holda bu o’yinni va mayya indeetslarining ishqivozligi o’rtasida qanday umumiylik bor? Axir uzunligi ikki chaqirim bo’lgan maydonda bir necha yuz odam ishtirok etgan o’yinni futbol deb atash mumkinmi?

   Yuqorida sanab o’tilgan barcha to’pli o’yinlar bugungi kundagi mavjud futbolga hech qanday aloqasi yo’q.

   Aslida, bugungi kunda ham yerda, maysada, muzda, suvda, parketda … o’tkaziladigan ko’pgina to’pli o’yinlar bor. Ammo ulardan faqat bittasinigina futbol deb ataymiz. Shuning uchun ko’pgina mamlakatlar va qit’alarning futbol asoschisi rolida da’vogarligi ishonarli emas. Shu darajada qat’iy ravishda biz isbot qilib tasdiqlaymizki, zamonaviy futbol vatani Angliyadir.

   Aynan Angliyada 19-asr o’rtasida to’p bilan ko’chada tartibsiz ommaviy kimo’zarlikdan futbol jamoalarini tuzishga o’tdilar va maxsus jihozlangan maydonlarda o’zaro musobaqalasha boshladilar. Haqiqatan, alohida qoidalarni talqin qilishda fikrlar xilma-xilligi anchagina keng edi, bu esa har bir uchrashuv oldidan ko’pgina murakkabchiliklar yaratardi. Jamoa maydonlari davomli qizg’in tortishuvlardan so’ng murosaga erisha olmaganliklaridangina ko’pincha match (ingl. match  musobaqalashmoq – shaxmat yoki sportning biror turi bo’yicha ikki raqib yoki ikki jamoa o’rtasidagi musobaqa [6, 1-j., 452-b.], A.Sh.) barbod bo’lardi.

   Qoidalarni unifikatsiyalashga (lot. unio birlik + facere qilmoq – biror narsani umumiy bir normaga keltirish, bir xil qilish [7, 659-b.], A.Sh.) urinishlar bir necha bor qilingandi, ulardan biri tarixiy bo’ldi. 1863 yil 26 oktyabr kuni Londondagi “Frimen tavern” taverniyasida (ital. taverna < lot. taverna kulba – Italiyada qovoqxona, mayxona, traktir [7, 621-b.], A.Sh.) bir necha kollejlar jamoalari kapitanlari va rahbarlari yig’ildilar. Shu uchrashuvda “Angliya futbol assotsiatsiyasi”ga asos solindi va futbol o’yinining umumiy qoidalarini ishlab chiqishga harakat qildilar. Ish tafsilotlargacha yetib bormadi, chunki uchrashuv qatnashchilari to’pni qo’llar va oyoqlar bilanmi yoki faqat qo’l bilan o’ynash kerakmi, degan eng muhim masalada kelisha olmadilar. Ovozga qo’yilganda E.Morli degan odam rahbarligidagi oyoq bilan o’ynash tarafdorlari uzil-kesil g’alaba qozondilar. Muxolifat ko’pchilik qaroriga bo’ysunmadilar va norozilik tariqasida tavernani tark etdilar. Ular bir necha yildan so’ng “Regbi uyushmasi”ni tashkil etdilar (Regbi – Angliyaning Regbi shaharchasi nomidan, sport turi. Uzunligi 27-29 sm bo’lgan tuxumsimon shakldagi to’p bilan futbol maydonida o’ynaladi. Har ikkala jamoada 15 nafardan asosiy (himoyachi va hujumchilardan iborat) va 3 zahiradagi o’yinchi ishtirok etib, 2 taym (har taymi 40 daqiqadan) davomida o’ynaydilar. Jamoalarning vazifasi to’pni raqib maydoni tomonidagi chiziq orqasiga o’tkazib qo’yish yoki raqib darvozasiga kiritishdan iborat. To’pni qo’l va oyoq bilan uzatish yoki olib borish mumkin. O’yin qoidasi buzilganda “olishuv” – to’p talashish belgilanadi.” [8, 9-j., 225-b.], A.Sh.)

   Regbi va futbol o’rtasidagi ajralish mana shunday bo’lgandi.

   Morli tarafdorlari asosiy, global muammoni hal etgach, o’yin qoidalarini tuzishga kirishdilar. Uning ustidagi ishlar 8 noyabrda (1863 yil, A.Sh.) tugallandi. Yana bir oy o’tgach “Futbol assotsiatsiyasi” a’zolaridan biri – D.Fring “Futbol o’yini tavsifi” nomli kichkina kitobchani chop etdi. Unda 13 ta asosiy qoidalar bayon qilingan, ular hozirgi zamon futboliga asos bo’ldi.

   Demak, zamonaviy futbolning tug’ilgan joyi va vaqti: Angliya, 1863 yil. Aniq tug’ilgan kuni masalasiga kelganda, futbol tarixshunoslari bugungi kunlargacha umumiy bir fikrga kela olganlari yo’q. Ba’zilar futbol regbidan ajralgan kun – 26 oktyabr, boshqalari esa dastlabki futbol qoidalari chop etilgan kun – 8 dekabr deb hisoblashadi.

   Bir oz vaqt o’tgach ham ichki, ham xalqaro musobaqalar o’tkazila boshlandi.

   1871 yilda Angliya Kubogi deb atalmish birinchi futbol turniri boshlandi, unda “Uonderers” klubi g’alaba qozondi.

   1872 yil 30 noyabrda Glazgoda (Angliyada, A.Sh.) jahon futbol tarixida birinchi xalqaro match bo’ldi. Angliya va Shotlandiya terma jamoalarining uchrashuvi durang – 0:0 bilan tugadi.

   1885 yilda Angliyada futbol professionallik (lot. profiteri – bildirmoq, e’lon qilmoq – biror kasb va faoliyatga  ixtisoslashganligini (mas., professional revolyutsionerlar), kasb hunarga aloqadorlikni anglatuvchi so’z (mas., professional kasalliklar) [8, 9-j., 82-b.] A.Sh.) maqomi (statusi)ni oldi. Futbolchilarga pul to’lay boshladilar.

   1988 yilda Angliyada professional futbol ligasi tuzildi, va o’sha yildan boshlab mamlakat chempionati o’tkazila boshlandi. Angliyaning birinchi chempioni – “Preston Nord End” klubidir.

   1980-yillar boshida futbol uyushmalari shuningdek Shotlandiya, Uells (Wales) va Shimoliy Irlandiyada tashkil bo’ldi. 1882 yilda Buyuk Britaniya futbol assotsiatsiyalarining birlashishi sodir bo’ldi, va bir yildan so’ng birinchi xalqaro futbol turniri – Angliya, Shotlandiya, Shimoliy Irlandiya va Uells terma jamoalari ishtirokida Buyuk Britaniyaning chempionati bo’lib o’tdi. Buyuk Britaniyaning birinchi chempioni Shotlandiya terma jamoasi bo’ldi. Qizig’i shundaki, futbol asoschilari birinchi urinishda jahon va Yevropa birinchiligidagina emas, hatto Buyuk Britaniya chempionatida g’olib bo’la olmadilar.

   19-asrning ikkinchi yarmida futbol Yevropada tarqala boshladi, tez orada osonlik bilan butun sayyorani zabt etdi.

   Barcha qit’alarda millionlab kishilar “bosqinchi”ni quvonch bilan kutib oldilar. U jahon va odamlar ruhi ustidan bir asrdan ortiq hukmronlik qilishda davom etmoqda, va biror kishida “manfur istibdod”dan xalos bo’lish haqida hatto fikr ham paydo bo’lgan emas.

   Shunday qilib, inglizlar futbol bilan “kasallanib”, ular 20-asr boshida uni butun Yevropada va hatto Amerikada “yuqtirishdi”. Ko’p o’tmay xalqaro futbol tashkilotini tuzish uchun kuchlarni birlashtirish zarurati paydo bo’ldi. Qit’aviy (kontenintal) Yevropa vakillarining Britan orollari bilan aloqa o’rnatish urinishlari hech bir natija bermadi. G’ururli, izzattalab inglizlar, dastlabki jur’atsiz qadamlar qilayotgan kalta ishtonli go’dakka nazari ilmay takabburona qarab, La-Mansh (bo’g’ozi, A.Sh.)ning narigi tomonidan yangragan zaif “chirqillash”ni eshitmadilar, aniqrog’i, eshitishni xohlamadilar.

   O’shanda fransuzlar tashabbusi bilan Belgiya, Gollandiya, Daniya, Ispaniya, Fransiya, Shwetsiya va Shweytsariya Parijda Ta’sis kongressiga to’plandilar va 1904 yil 21 mayda Futbol assotsiatsiyalarining xalqaro federatsiyasini tuzdilar (hozir u Futbol assotsiatsiyalarining internatsional federatsiyasi – FIFA deb ataladi). Yig’ilganlar yangi tashkilot Ustavini qabul qildilar va uning prezidentini sayladilar. Kongressni tashkillashtirishda fransuzlarning xizmarlarini tan olish belgisi sifatida uning qatnashchilari FIFA prezidenti etib Fransiya vakili Rober Gerenni sayladilar.” [9]

   Jahon futboli tarixiga doir ba’zi bir ma’lumotlar O’zbekiston Milliy Ensiklopediyasida sal boshqacharoq yozilgan. Taqqoslash uchun uni ham keltirib o’taylik.

   “Futbolga o’xshash o’yinlar miloddan avvalgi Misr va Sharq mamlakatlarida ma’lum bo’lgan, keyin Yevropaga o’tgan. 1848 yilda Buyuk Britaniyadagi Kembridj universiteti o’qituvchilari futbolning dastlabki zamonaviy qoidalarini ishlab chiqishgan. 1857 yilda shu mamlakatdagi Sheffild shahrida ilk futbol klubi tashkil etilgan. 1863 yilda Angliya futbol uyushmasi tuzilib, futbol qoidalari tasdiqlangan. 19-asrning oxiri – 20-asrning boshlarida Yevropa va Janubiy Amerika davlatlarida ham futbol uyushmalari tashkil qilindi. 1896 yilda futbol Olimpiada o’yinlari dasturiga kiritildi. 1904 yilda xalqaro futbol federatsiyasi – FIFA tuzildi.” [2, 9-j., 345-b.]

   “FIFA (frans. Federation international de Football Association so’zlari bosh harfidan) – xalqaro futbol uyushmalari federatsiyasi. 1904 yilda Fransiyada ta’sis etilgan. 204 ta milliy  futbol uyushmasini birlashtiradi (2003). O’zbekiston 1994 yildan a’zo. Turli miqyosdagi xalqaro musobaqalar: milliy jamoalar o’rtasida jahon chempionati (1930 yildan), mini futbol bo’yicha, ayollar jahon chempionatini, qit’alararo turnir va futbolchilarning jahon chempionatini, qit’alararo turnir va kubok musobaqlarini tashkil qiladi va o’tkazadi. “FIFA magazin” bezakli jurnal, “FIFA Nyus” oylik byulletenini nashr etadi.” [2, 9-j., 265-b.]

   “FIFAning asosiy maqsadlari uning Ustavida bayon etilgan: “har qanday maqbul va maqsadga muvofiq vositalar hamda usullar bilan jahonda futbol rivojlanishiga barcha choralar bilan yordam berish, hamma yoshdagi toifalarning o’rtoqlik va rasmiy musobaqalarini tashkil etish yo’li bilan milliy federatsiyalar rahbarlari va futbolchilari o’rtasidagi do’stlik aloqalarini rivojlantirish, Ustav yoki O’yin qoidalarining buzilish oldini olish bo’yicha hamma zarur va tegishli choralarni qabul etish orqali futbolni nazorat qilish, o’yinchilar havaskorlar yoki professional ekanliklaridan qat’iy nazar irqiy, diniy yoki siyosiy diskriminatsiya (lot. diskriminatio farqlash – davlat, yuridik yoki jismoniy shaxs huquqlariga nisbatan cheklanishi [2, 3-j., 317-b.], A.Sh.) qilinishiga yo’l qo’ymaslik”.

   FIFAning oliy organi kongressdir. U ikki yilda bir marta chaqiriladi: Olimpia o’yinlari arafasida va jahon chempionati o’tkazilayotgan vaqtda. Kongress FIFAga yangi a’zolarni qabul qilish yoki milliy federatsiyalarni chiqarish bilan bog’liq masalalarni hal qiladi, Ustavga o’zgartirishlar kiritadi, to’rt yil muddatga prezidentni saylaydi.

   Kongress yig’ilishlari orasidagi davrda odatdagi ishlar bilan FIFAning ishchi organi – ijroiya qo’mitasi shug’ullanadi. U prezident, 8 vitse-prezident, 12 qo’mita a’zosi va bosh kotibdan iborat.

  FIFAda bir necha qo’mitalar faoliyat olib boradi:

   Favquloddagi qo’mita, u 7 a’zodan iborat (qo’mita nomining o’zi aytib turibdiki, u oshig’ich, kechiktirib bo’lmaydigan masalalarni hal etish uchun chaqiriladi);

   Jahon chempionatini o’tkazish bo’yicha tashkiliy qo’mita;

   Olimpiya futbol turnirini o’tkazish bo’yicha tashkiliy qo’mita yoki “Havaskorlar qo’mitasi”;

   Hakamlar qo’mitasi (uni ijroiya qo’mitasi shakllantiradi).

   Hakamlar qo’mitasiga 8 a’zo kiradi, uni rais boshqaradi. Qo’mita yirik xalqaro musobaqalarga xizmat ko’rsatish uchun FIFAning xalqaro hakamlari ro’yxatini har yili tuzadi, shuningdek futbol qoidalarini o’zgartirish bo’yicha takliflarni Qoidalar bo’yicha xalqaro kengashga kiritadi.

   FIFA “poytaxti”, aniqrog’i, uning shtab-qarorgohi Shweytsariyaning Syurix shahrida joylashgan.

   90 yil davomida (hozir 94 yildan oshdi, A.Sh.) FIFAni 8 prezident boshqardi. Ularning hammasi o’z kuchlari va qobiliyatlari me’yorida jahon futboli taraqqiyotiga ma’lum bir hissa qo’shdilar va shu sababli eslashga arziydilar. Mana ularning ismu shariflari.

   1. Rober Geren (Fransiya) – 1904.22.05 – 1906.04.06.

   2. Daniel Vulfoll (Angliya) – 1906.04.06 – 1918.24.10.

   3. Jyul Rime (Fransiya) – 1921.01.03 – 1954.21.06.

   4. Rudolf-Vilyam Sildreyers (Belgiya) – 1954.21.06 – 1955.07.10.

   5. Artur Dryuri (Angliya) - 1956.09.06 – 1961.25.03.

   6. Stenli Rouz (Angliya) – 1961.28.09 – 1974.11.06.

   7. Joao Avelanj (Braziliya) – 1974.11.06 – 1998.08.06.

   8. Yozef (Zepp) Blatter (Shweytsariya) – 1998.08.06.” [9]

   Yozef Blatter hozir – 2006 yil iyul oyida ham FIFAning prezidentidir. FIFA prezidentligiga navbatdagi saylovlar 2007 yilda bo’ladi.

   “1946 yili Yevropa futbol assotsiatsiyalari uyushmasi – UYeFA tuzildi. Futbol 1900 yili Olimpiada o’yinlari dasturiga kiritildi. 1930 yildan Futbol bo’yicha jahon chempionati, 1955 yildan Yevropa chempionlari kubogi, 1960 yildan Yevropa chempionati va Yevropa mamlakatlari kubok egalari kubogi, 1971 yildan UYeFA kubogi musobaqalari o’tkazilmoqda.” [8, 12-j., 217-b.] 

 

   Millionlar o’yini bo’lmish futbolning dunyoga kelishi va rivojlanishiga doir ma’lumotlarning qisqacha ruyxatini [10]-maqoladan keltirib o’tsak, unda muhim qo’shimcha faktlar bor. 

   “1848 yil. Kembridjda ilk qoidalar ishlab chiqildi.

   1855 yil. Tarixda eng qadimiy klub – “Sheffild” tashkil etildi.

   1863 yil. Angliya futbol assotsiasiyasiga asos solindi.

   1872 yil. To’pning aniq razmerlari tasdiqlandi.

   Milliy terma jamoalarning ilk xalqaro uchrashuvi o’tkazildi. Angliya – Shotlandiya – 0:0.

   1875 yil. Darvoza to’sini ixtiro qilindi. Shu paytgacha ustunlarni oddiy tasmalar tutashtirib turardi.

   1878 yil. “Nottingen Forest” o’yingohida hakam ilk bora hushtakdan foydalandi.

   Ilk marta uchrashuv sun’iy yoritish vositalari yordamida o’tkazildi. Sheffild grafligi klublari o’yinini 27 metr balandlikdagi projektor yoritib turdi.

   1883 yil. To’pni yon chiziqdan ikki qo’llab o’yinga kiritish amalga kiritildi.

   1885 yil. Professionalizm qonunlashtirildi.

   1891 yil. Penalti va darvoza to’ri paydo bo’ldi.

   1893 yil. Italiyaning eng qadimiy klubi – “Jenao” tashkil etildi.

   1901 yil. Ilk bora uchrashuvga 100 mingdan ortiq tomoshabin tashrif buyurdi: “Kristal Palas” o’yingohidagi Angliya Kubogi finali, 110802 tomoshabin.

   1904 yil. Xalqaro futbol federatsiyalari assotsiatsiyasi (FIFA) tashkil etildi.

   1905 yil. Penalti tepilayotgan paytda, darvozabonlarning darvoza chizig’ida turishlari qat’iy belgilandi.

   Ilk bora transfer qiymati 1000 funtga yetdi: Elf Kommon “Sanderlend”dan “Midlsbro”ga o’tdi.

   1908 yil. “Sheferd Bush” o’yingohida Daniyani mag’lub etgan Buyuk Britaniya terma jamoasi Olimpiadaning ilk g’olibiga aylandi.” [10]

   FIFA rahbariyati va uning 2006 yil 7-8-iyun kunlari bo’lib o’tgan 56-kongressi haqidagi oxirgi ma’lumotlar.

   “JCh-2006 bahslariga start berilishi oldidan, aniqrog’i 7 va 8 iyun kunlari (2006 yil, A.Sh.) Myunxenda FIFAning navbatdagi –56-kongressi bo’lib o’tdi. Ko’pchilik yaxshi bilsa kerak, odatda jahon birinchiligi oldidan o’tkaziladigan bunday yig’ilishda FIFA prezidentligi uchun ham saylov o’tkazilardi. Lekin oldingilardan farqli ravishda bu safar bunday saylov o’tkazilmadi. Chunki uni o’tkazish kelasi yilga mo’ljallab qo’yilgan. Kongressning kun tartibidagi asosiy masalalar futboldagi korrupsiyga barham berish, milliy birinchilik bahslarida ishtirok etuvchi klublarning sonini 18 taga qisqartirish hamda FIFA olgan daromad va yaqin kelajakda pul operatsiyalarini qaysi valyutada o’tqazishga bag’ishlandi. Ushbu masalalar bo’yicha bosh uyushma rahbari Zepp Blatter ma’ruza qildi.

   Ta’kidlash kerakki, kongressda FIFAga a’zo bo’lgan 205 ta milliy federatsiyaning vakillari ishtirok etdilar. Yig’ilish yakunlanganidan keyin mundialda qatnashish sharafini qo’lga kiritgan 32 milliy federatsiya a’zolari Germaniyada qolishdi, qolganlari esa ochilish marosimidan so’ng uylariga qaytib ketdilar. Zepp Blatter o’z ma’ruzasida bosh uyushmaning kelajakdagi rejalari va kelasi yili o’tkaziladigan prezidentlik saylovida nomzodini ilgari surishini ta’kidladi. Bundan tashqari 70 yoshli shweysariyalik ushbu taniqli mutaxassis FIFA yaqin yillar ichida korrupsiyadan butunlay holi bo’lishini bayon qildi…

   … Prezidentning ta’kidlashiga qaraganda, FIFA 2005 yil mobaynida 555 million yevro ishlab topgan. Shu pullarning 136 million yevrosi sof foydadan iborat. Eslatib o’tamiz, 2004 yili FIFA 470 million yevro foyda ko’rgandi. Bosh kotib uyushmaning yaqin yillardagi umumiy byudjeti 850 million yevroga yetishini e’lon qildi. Bundan tashqari u FIFA 2007 yildan boshlab pul operatsiyalarini avvalgidek Shweytsariya franklarida emas, balki AQSh dollari yordamida amalga oshirishini ta’kidlab o’tdi.

   … Aytmoqchi, navbatdagi kongressni Germaniya kansleri Angela Merkel xonim ochib berdi. Yig’ilishda turli yillarda jahon chempioni degan sharafli unvonni qo’lga kiritgan yuzdan ortiq sobiq futbolchilar qatnashdilar. Ularning 12 nafariga jahon futboli rivojiga salmoqli hissalari uchun FIFAning ordenlari topshirildi. Butun jahon futbol uyushmasining faxriy prezidenti hisoblanadigan Joao Avelanj ham mukofotdan quruq qolmadi. Eslatish kerakki, Avelanj yaqinda o’zining 90 yoshga to’lganini nishonladi.” [11]  

   Ushbu band oxirida futbol bo’yicha jahon chempionatlari o’tkazilgan yillar, jahon chempioni bo’lgan mamlakatlar  va chempionat o’tkazilgan mamlakatlar nomlari jadvalini keltirib o’tish o’rinlidir. 

 

   FUTBOL  BO’YICHA  JAHON  CHEMPIONLARI [12, 553-b.]

 

Chempio-

nat raqami

Yil

             Chempion

        1

1930

Urugvay  (Urugvayda)

        2

1934

Italiya  (Italiyda)

        3

1938

Italiya  (Fransiyada)

        4

1950

Urugvay  (Braziliyda)

        5

1954

Germaniya (Shweytsariyada)

        6

1958

Braziliya  (Shwetsiyada)

        7

1962

Braziliya  (Chilida)

        8

1966

Angliya  (Angliyada)

        9

1970

Braziliya  (Meksikada)

       10

1974

Germaniya (Germaniyada)

       11

1978

 Argentina  (Argentinada)

       12

1982

 Italiya (Ispaniyada)

       13

1986

 Argentina  (Meksikada)

       14

1990

 Germaniya  (Italiyada)

       15

1994

 Braziliya  (AQShda)

       16

1998

 Fransiya  (Fransiyada)

       17

2002

 Braziliya  (Yaponiya va 

 Janubiy Koreyada)

       18

2006

 Italiya  (Germaniyada)

 

2.  O’ZBEKISTON  FUTBOLI  HAQIDA  QISQACHA  MA’LUMOTLAR

 

   “O’zbekistonda 20-asr boshlaridan zamonaviy futbol qoidalari asosida o’yinlar o’tkazilgan. 1912 yilda Qo’qonda birinchi futbol jamoasi tuzildi. Keyinroq Farg’ona, Samarqand, Toshkent, Andijon, Namangan shaharlarida ham futbol jamoalari paydo bo’ldi. 20-asrning 20-yillaridan mamlakatimizda turli toifadagi musobaqalar (1937 yildan O’zbekiston birinchiligi) muntazam ravishda o’tkazila boshlandi. 1956 yilda Toshkentda “Paxtakor” jamoasining tashkil etilishi va shu nomdagi stadion qurilishi respublikada futbolning rivojlanishiga turtki bo’ldi. 20-asrning 80-yilaridan O’zbekistonda futbolchilarning yangi avlodini tarbiyalashga kirishildi. M.Qosimov, I.Shkvirin, A.Abduraimov, M.Shatskix O’zbekistondagina emas, Osiyo va boshqa qit’alarda ham nom qozondilar.

   1959 yilda tashkil etilgan O’zbekiston futbol federatsiyasi 1992 yilda (keyin 2001 yilda) qayta ro’yxatdan o’tdi. 1992 yildan futbol bo’yicha O’zbekiston milliy chempionati va kubogi, turli toifadagi musobaqalar o’tkazib kelinyapti, futbol jamoalarining xalqaro uchrashuvlarda  ishtirok etishi ta’minlanayapti. Vazirlar Mahkamasining “O’zbekiston Respublikasida futbolni yanada rivojlantirish tadbirlari to’g’risida” (1993 yil 18 mart) hamda “O’zbekistonda futbolni rivojlantirishning tashkiliy asoslari va prinsiplarini tubdan takomillashtirish chora-tadbirlari to’g’risida” ( 1996 yil 17 yanvarda) gi qarorlari futboldagi yutuqlarga zamin yaratdi. Farg’onaning “Neftchi” klubi Osiyo chempionlari finaliga chiqdi (1994), “Paxtakor” klubi Osiyo chempionlari ligasi yarim finalida o’ynadi (2003, 2004), mamlakat yoshlar terma jamoasi jahon chempionati final bosqichida qatnashdi (2003), O’zbekiston milliy terma jamoasi Osiyo o’yinlari (1994) va Afrika-Osiyo o’yinlari(2003) g’olibi bo’ldi. Hozirgi kunda O’zbekistonda 36 ta (oliy va birinchi ligada) professional klub bor (2004). 2-ligada 196 ta jamoa shunday maqomga erishish uchun mamlakat birinchiligida qatnashayapti. Futbol klublari qoshida 18 ta futbol internat maktablari, kollejlari faoliyat ko’rsatayapti, ularda 2000 dan ziyod o’quvchi shug’ullanadi. Shuningdek, futbolga ixtisoslashgan bolalar-o’smirlar sport maktablari ishi yaxshilandi. Futbol Universiada, “Barkamol avlod” va “Umid nihollari” musobaqalari dasturlaridan o’rin olgan. Bolalar va o’smirlar o’rtasida respublikada o’tkaziladigan “Futbol g’unchalari” musobaqalarida 692 jamoada 13840, “Futbolimiz kelajagi” musobaqalarida 15035 jamoada 300700 o’yinchi ishtirok etdi (2004). Ayollar o’rtasida o’tkaziladigan O’zbekiston chempionati va kubogi musobaqalarida Andijonning “Andijanka”, Namanganning “Gulbahor”, Qarshining “Sevinch” jamoalari yetakchilik qilib keladi. Faxriy futbolchilar o’rtasida ham muntazam ravishda musobaqalar uyushtiriladi. Jismoniy qobiliyati cheklangan futbolchilar o’rtasida Toshkentning “Matonat” jamoasi (hozir “Baynalmilal”) jahon kubogini qo’lga kiritgan (1991). Hozirgi kunda respublikada 362 ta stadion, 7113 ta futbol maydoni mavjud, 460658 kishi (ulardan 4642 nafari ayollar) futbol bilan shug’ullanadi, 1916 nafar murabbiy faoliyat ko’rsatadi (2004). “O’zbekiston futboli” (Toshkent), “Futbol-ekspress” (Andijon), “Asr futboli” (Namangan), “Inter futbol” (Kosonsoy), “Boks plyus futbol” (Toshkent) kabi ixtisoslashgan gazetalar chiqib turibdi.” [2, 9-j., 345-b.]

   Ma’lumki, O’zbekiston 1991 yil 1 sentyabrda Mustaqillikka erishdi. 1993 yil 19 dekabr kuni Las-Vegas (AQSh) shahrida FIFAning navbatdagi anjumani bo’ldi. Unda O’zbekiston futbol federatsiyasi (O’FF) FIFAga a’zolikka qabul qilindi [13, 1-j., 112-b.]. 1994 yil may oyida O’FF FIFAning to’la huquqli a’zosi bo’ldi [13, 1-j., 138-b.]. Shu sababli O’zbekiston futbol bo’yicha jahon chempionatining saralash o’yinlarida 1995 yildan boshlab, ya’ni 1994 yilgi 15-Jahon chempionati tugagach qatnasha boshladi. 

   Shu yerda futbol bo’yicha Osiyo o’yinlari chempionlari ro’yxatini [2, 9-j., 345-b.] dan keltirib o’tsak. (Eslatib o’tamiz: “Osiyo o’yinlarining futbol musobaqalari FIFA taqvimiga kiritilmagan. Shu bois Osiyoda ushbu musobaqaga bo’lgan qiziqish pasayib bormoqda”. [14]) 

 

   FUTBOL  BO’YICHA  OSIYO  O’YINLARI  CHEMPIONLARI [2, 9-j., 345-b.]

 

 Yil

         Chempion

Yil

      Chempion

1954

Xitoy

1982

Eron

1958

Xitoy

1986

Koreya Respublikasi

1962

Hindiston

1990

 Xitoy

1966

Birma

1994

 O’zbekiston

1970

Birma va

Koreya Respublikasi

1998

 Eron

1974

 Eron

2002

 Eron

1978

KXDR va Koreya

Respublikasi

2006

 Qatar

 

   Boshqa qit’alardagi kabi futbol bo’yicha alohida Osiyo chempionati 1956 yildan beri har to’rt yilda bir martadan o’tkaziladi. O’zbekiston futbol terma jamoasi Osiyo chempionatida 1996 yildan boshlab qatnasha boshladi. Navbatdagi Osiyo chempionati 2007 yilda Malayziya, Indoneziya, Vetnam va Tailandda o’tkaziladi. Ushbu 14-Osiyo chempionatiga qur’a tashlash marosimi 2006 yil 19 dekabr kuni bo’ladi [15]. Ushbu band oxirida Osiyo chempionlari sovrindorlari jadvalini keltiraylik.

 

FUTBOL  BO’YICHA  OSIYO  CHEMPIONLARI  SOVRINDORLARI  [16]

 

Chempionat

     raqami

Yil

 Chempion

        1

1956

Janubiy Koreya

        2

1960

Janubiy Koreya

        3

1964

 Isroil

        4

1968

 Eron

        5

1972

 Eron

        6

1976

 Eron

        7

1980

 Quvayt

         8

1984

Saudiya Arabistoni

         9

1988

Saudiya Arabistoni

       10

1992

 Yaponiya

       11

1996

Saudiya Arabistoni

       12

2000

 Yaponiya

       13

2004

 Yaponiya

       14

2007

 

 

3.  O’ZBEKISTON  ICHKI  ISHLAR  VAZIRI,  GENERAL-POLKOVNIK  ZOKIRJON  ALMATOVNING  1995  YIL DEKABRIDA  O’ZBEKISTON  FUTBOL  FEDERATSIYASI  PREZIDENTI  ETIB  TAYINLANISH  SABABLARI  VA  U  HAQDA  AYRIM  MA’LUMOTLAR

 

   Ma’lumki, 1994 yil oktyabr oyida Xirosima (Yaponiya) shahrida 12-Osiyo oyinlari, jumladan futbol bo’yicha bo’lib o’tdi. O’zbekiston futbol terma jamoasi futbol bo’yicha Osiyo qit’asining chempioni bo’ldi. O’shanda terma jamoamizning bosh murabbiyi Rustam Akramov edi (u bugungi kunda – 2006 yil iyun oyida Osiyo futbol konfederatsiyasida mutaxassis bo’lib ishlamoqda), uning yordamchisi, atoqli futbolchi, murabbiy Birodar Abduraimov edi. 1994 yilda futbolchilarimiz Osiyo qit’asi futboli Kubogini Toshkentga olib kelishdi. Bu Kubokning balandligi 80 santimetrlar bo’lib, u O’zbekiston tarixi muzeyining 3-qavatiga – ko’rgazmaga qo’yilgan edi. Muallif uni 1995 yil boshida muzeyda ko’rgan va o’zbek milliy futbolining yutug’i bilan faxrlangan edi.

  1995 yil dekabriga qadar o’sha vaqtdagi O’zR Bosh vaziri Abduhoshim Mutalov O’zbekiston futbol federatsiyasining prezidenti edi. 1995 yil dekabrida O’FF prezidenti etib O’zR Ichki ishlar vaziri, ichki ishlar xizmati general-polkovnigi Zokirjon Almatov tayinlandi. O’sha kundan boshlab O’zbekiston professional futboli inqiroz sari yuz tutdi va natijalar yildan yilga yomonlashib bordi. Bu haqda batafsilroq 5-bandda yozamiz. Hozir esa Z.Almatov haqida ma’lumot keltirib o’tsak.

   “Almatov Zokirjon Almatovich 1949 yilda Toshkent shahrida tug’ilgan. U 1967 yilda o’rta maktabni tugatgach, “Tashavtomash” (hozirgi Toshkent traktor zavodi, A.Sh.) zavodida chilangar-yig’uvchi bo’lib ishladi. Sovet Armiyasi saflarida xizmat qilgan. Ichki ishlar organlarida 1971 yildan beri turli o’rta va yuqori rahbarlik lavozimlarida ishlagan. 1976 yilda Toshkent davlat (hozirgi Milliy, A.Sh.) universitetning yuridik fakultetini tugatdi. Toshkent tuman ijroiya qo’mitasi ichki ishlar boshqarmasi (IIB)ning boshliq o’rinbosari, Toshkent viloyat IIBsi boshlig’ining o’rinbosari, O’zbekiston Ichki ishlar vazirligi jinoiy qidiruv boshqarmasining boshlig’i bo’lib ishlagan. 1990 yildan - Toshkent viloyat ijroqo’mi IIBning boshlig’i. 1991 yil 16 sentyabrda – 2005 yil dekabr – polkovnik bo’lgan vaqtida, O’zbekiston Respublikasi ichki ishlar vaziri etib tayinlangan.

   V.Ponamarev ma’lumotlariga ko’ra – “Almatov bu ishga tayinlanishiga partiyaning Toshkent viloyat qo’mitasining sobiq kotibi, Karimov maslahatchisi, huquq-tartibot organlarini nazorat qiluvchi Timur Alimovga minnatdor bo’lishi kerak. Almatov oxirgi 30 yilda bu amalga tayinlanganlardan doimiy xizmatdagi militsiya ofitseri bo’lgan birinchi amaldordir. 1992 yilda Almatov tasdiqlagan tadbirlarning keng dasturi tufayli rasman ro’yxatga olinadigan ko’cha jinoyatlari soni kamayish tendensiyasi qayd qilindi. O’zbek matbuoti ma’lumotlariga ko’ra, vazir (sobiq, A.Sh.) ertalab sport bilan shug’ullanadi, kechqurun esa “albatta o’qiydi”.

   Oliy Majlisning yangi chaqiruvida 2000 yil 11 fevral kuni ichki ishlar vaziri etib qaytadan tayinlangan. 1998 yil iyundan – Mustaqil Davlatlar Hamdo’stligi Ichki ishlar vazirlari kengashining raisi. “Buyuk xizmatlari uchun” ordenining sohibi (2005.12).” [17]

   Z.Almatov O’zR Ichki ishlar vaziri bo’lgan 1992-2005 yillar davomida O’zbekistonda, ayniqsa ichki ishlar organlarida tutqinlarga va mahbuslarga qarshi juda ko’p xil qiynoqlar qo’llanilganligi O’zbekistonda ham, jahonda ham ma’lum. U 2005 yil 13-15 may kunlari Andijonda bo’lib o’tgan qirg’in aybdorlaridan biridir. O’sha kunlari Andijonda 700 dan ziyod, rasmiy ma’lumotlarga ko’ra 187 kishi, begunoh fuqarolar, jumladan xotin-qizlar, bolalar halok bo’lishdi. Shu sababli Yevropadagi 25 mamlakatni birlashtirgan Yevropa Ittifoqi rahbariyati Andijon fojeasi aybdorlari, deb hisoblanmish O’zbekistonning 12 yuqori martabali rahbarlariga, jumladan Zokirjon Almatovga Yevropa Ittifoqi hududiga kirishni taqiqlab qo’ydi.

  Z.Almatov orqa miyasi raki bilan kasallangan. Shuncha qilg’ilikni qilib, u 2005 yil dekabrida Germaniyaning Gannover shahridagi neyroxirurgiya klinikasiga davolanish uchun bordi. Bundan xabar topgan jurnalistlar, inson huquqlarini himoya qiluvchi tashkilotlar bu haqda matbuotda maqolalar yozishdi. Human Rigts Watch (Inson huquqlarini kuzatish) tashkiloti Z.Almatovga qarshi Germaniya federal prokuraturasiga da’vo arizasini topshirdi: uni O’zbekistonda muntazam qiynoqlar qo’llaganlikda va Andijonda ommaviy qirg’in qilganlikda, yani insoniyatga qarshi jinoyat sodir etganlikda aybladi. Natijada Z.Almatov zudlik bilan Germaniyadan chiqib, O’zbekistonga qaytishga majbur bo’ldi. U 2005 yil dekabrida sog’ligi tufayli o’z mansabidan iste’fo berdi. 2005 yil 22 dekabr kuni O’zR IIVning kollegiya yig’ilishi bo’lib o’tdi va unda Z.Almatovning arizasi inobatga olindi hamda uning iste’fosi tasdiqlandi. O’zR prezidenti I.Karimov farmoniga ko’ra Z.Almatovga o’sha – 2005 yil 22 dekabr kuni “Buyuk xizmatlari uchun” ordeni topshirildi. [18]

   Mana shunday: jahondagi ilmli, nufuzli kishilar Z.Almatovni qonunlarni buzganlikda, insoniyatga qarshi jinoyat qilganlikda ayblamoqda! O’zbekistondagi politsiya rejimi rahbariyati esa unga “Buyuk xizmatlari uchun” ordeni bilan mukofatlamoqda …

   Maqolamizning asosiy mavzusi – FUTBOLga qaytaylik. 

   Ba’zilarda savol tug’ilishi mumkin: nega O’zbekiston Ichki ishlar vaziri Z.Almatov bir paytning o‘zida O’FFning prezidenti etib tayinlandi?

   Birinchidan, avtoritar siyosiy rejimlar, ayniqsa uning O’zbekistondagidek kuchishlatar organlarga tayanadigan politsiya rejimi fuqarolarning barcha yig’ilishlaridan, jumladan mehmondorchilikka yig’ilgan 5-10 fuqarodan ham, gap-gashtakka to’plangan 15-20 nafar jo’ralardan ham, to’y-ma’rakaga kelgan 100-300 kishidan ham, nomozga to’plangan yuz-yuzlab, ming-ninglab nomozxon qavmdan ham juda qo’rqadi. Chunki oddiy xalqning poraxo’r, yulg’ich, korrupsiyaga botgan siyosiy tizimdan norozi va bezor ekanligidan ular xabardordirlar. Endi tasavvur eting: shunday norozi fuqarolardan, ya’ni futbol ishqibozlaridan ming-minglari stadionga kamida ikki soatga to’planishmoqda (masalan, Toshkentdagi “Paxtakor” stadionida 60 minggacha fuqaro futbol matchini tomosha qilishi mumkin). Ya’ni O’zbekistondagi siyosiy rejim rahbariyati futbol tomoshasiga to’plangan ming-minglab ishqibozlardan qo’rqqanligidan Z.Almatovni O’zR FF prezidenti etib tayinladi, degan muallifning fikri bor.

   Ikkinchidan, futbol tomoshasiga yig’ilgan ishqibozlarni kuchishlatar organlar, jumladan militsiya xodimlari tomonidan to’liq nazorat ostiga olishdir.

   Uchinchidan, futbolga ozgina bo’lsada e’tibor beriladigan davlatlarda futbolga katta miqdorda mablag’lar ajratiladi (futbol taraqqiy etgan mamlakatlarda esa futbol sohasida yuz millionlab dollar mablag’ aylanishi ko’pchilikka sir enas). Mana shu mablag’larni nazorat ostiga olish va undan professional futbolni rivojlantirish yo’lida emas, balki o’zlarining tor doiradagi niyatlari yo’lida ishlatishdir. Unutmaylik: politsiya rejimi fuqarolarni yoki qo’rqitish, yoki moddiy masalada qiziqtirish, jumladan mablag’ yordamida boshqarishga harakat qiladi.

   To’rtinchidan, stadionlarga kirish joyida ishqibozlar chiptalarini tekshirish uchun stadion chiptachilarini emas, balki militsiya xodimlarini qo’yishdir. Chunki militsiya xodimlari ayrim chipta ololmay qolgan ishqibozlardan naqd pul olish evaziga stadionga kirishga ruxsat berishadi. Bu esa mansabni suiiste’mol qilish, poraxo’rlik, korrupsiyaga yo’l ochib beradi. Ya’ni O’zR Ichki ishlar vaziri Z.Almatov militsiya xodimlarini chiptalarni tekshirishga qo’yish orqali o’z xodimlariga militsiya formasini suiiste’mol etish va poraxo’rlik qilish orqali qo’shimcha daromad qilishlariga yo’l ochib berdi.

   Z.Almatov 2006 yil 22 fevral kuni iste’foga chiqqach, uni O’zR futbol federatsiyasi prezidentligidan ham bo’shatishdi. 2006 yil 6 yanvar kuni senator Mirabror Usmonov O’zR FF prezidenti etib saylandi. Bugungi kunda – 2006 yil iyul oyida Baxtiyor Rahimov – O’FF vitse-prezidenti, Sardor Rahmatullayev – O’FF bosh kotibidir. 

   Maqolani o’qiyotgan ba’zi o’quvchilarimiz: “Biror rahbar mansabdan ketgach, uni tanqid qiladigan “mardlar” ko’payib qoladi, shunga o’xshash muallif ham general-polkovnik Zokirjon Almatov rahbarlik lavozimidan olingach tanqidiy maqola yozibdi” deyishlari mumkin. Shu sababli va tariximiz uchun kamina O’zbekiston futboliga doir 1997 yil 21 yanvarda O’zR prezidenti I.Karimovga, general-polkovnik Z.Almatovga va yana bir necha rahbarlarga yozgan 15 betlik xati, 2005 yil 31 may kuni O’zR Madaniyat va sport ishlari vazirligi binosi oldida o’tkazgan piketi hamda ularning natijalari haqida maqolaning 4- va 7- bandlarida yozmoqda.                

 

4.  MUALLIFNING  1997  YIL  21 YANVARDA  O’zR  PREZIDENTI  I.KARIMOVGA,  O’zR  FUTBOL  FEDERATSIYASI  PREZIDENTI,  GENERAL-POLKOVNIK  Z.ALMATOVGA  VA  YANA  BIR  NECHA  RAHBARLARGA  VATANIMIZDA  FUTBOLNI  RIVOJLANTIRISHGA  DOIR  YOZGAN  15  BETLIK  XATI  VA  UNING  KEYINGI  TAQDIRI

 

4.1.  O’ZBEKISTONDAGI  PROFESSIONAL  FUTBOLNING  1995-1996  YILLARDAGI  AHVOLI  VA  UNING  RAHBARIYATI  HAQIDA  BA’ZI  BIR  MA’LUMOTLAR

 

   1995 yilda O’zbekiston futbol federatsiyasi va O’zR Davlat jismoniy tarbiya va sport ishlari qo’mitasi rahbariyatining o’zgarishiga o’sha yili 15 avgust kuni Buxoroda o’tkazilgan “Nurafshon” (Buxoro) va “Yangiyer” (Yangiyer) jamoalari o’rtasidagi uchrashuv chog’ida chiqqan ko’ngilsiz voqea sabab bo’ldi.

   “… “Nurafshon” – “Yangiyer” matchining 32-daqiqasida Buxoro klubi o’yinchisi Fomin raqibga atayin zarba bergani uchun maydondan chetlatildi. Jamaolar guruh-guruh bo’lib bir-birlari bilan deyarli mushtlashishga borib yetdilar. Futbolchilarni tinchlantirishga erishildi. Ishqibozlarning hayajonlanishi esa kuchayib bordi. Ular hakamlar sha’niga uyatli, haqoratli so’zlarni dona-dona qilib aytishardi. Uchrashuv oxirida o’yinchilarga va hakamlarga toshlar ota  boshlashdi. Mahalliy fanatlar (lot. fanaticus ortiq asabiylashib ketgan, hayajonlangan < fanum ibodatxona – 1) …  2) biror ish yoki mashg’ulotga yoinki g’oyaga butun vujudi bilan berilib ketgan, mukkasidan ketgan, o’ta ishqiboz odam [7, 666-b.; 6, 2-j., 294-b.], A.Sh.) o’z jamoasining mag’lubiyatini yana mehmonlar avtobusi oynalarini sindirish bilan ham nishonlashdi.

   Murabbiylarning hakamlarga e’tirozi bo’lmadi. Har holda match bayonnomasida mulohaza bildirilmagan. Militsiya to’qqiz bezorini tutib olgan.

   Respublika futbol jamoatchiligini hayajonlantirgan Buxorodagi favquloddagi holatning tashqi zamini mana shunday. Shuning uchun Futbol federatsiyasining tartib-intizom qo’mitasi yig’ilishiga oliy liga jamoalarining barcha murabbiylari, yetakchi hakamlar, nazoratchilar, militsiya vakillari taklif etildilar.

   - Jamoada ahvol asabiydir, - dedi “Nurafshon” klubining bosh murabbiyi Mustafo Bilyalov. – Mana uch oydirki ishlayapman, shahar hokimi qabuliga kira olmayapman. Usiz bizning muammolarni hech kim hal etmayotir. Ular esa ko’p. Ham moliyaviy, ham tashkiliy. Futbolchilarning kayfiyati – jamoani tark etishdir. Shaxsiy aloqalar tufayligina ularni ushlab turibmiz. Lekin, ulardan biri “Neftchi”da o’ynayapti. U bilan tuzilgan shartnomaning birorta bandi bajarilmagani uchun u ketdi.

   - Albatta, men Fomin xulqini oqlamoqchi emasman, - davom etdi Mustafo Bilyalov. – Ammo yangiyerliklar o’zlarining mayda fol (ingl. foul play tirriq, g’irrom o’yin – qo’pol o’yinni bildiruvchi atama, masalan, futbolda – qo’pol turtish, chalish, raqibga atayin zarba berish va hokazo [7, 685-b.], A.Sh.) taktikasi bilan provokatsiya (ig’vo) orqali (qo’pollik qilishga, A.Sh.) majbur qildilar. Orqadan bir marta “ilintirdilar (qoqiltirdilar)”, ikkinchi marta … Toshkentdan kelgan hakam Sayfitdin Ermatov esa (qoida) buzilishlarini ham, ikkinchi taymda raqiblar vaqtni atayin cho’zayotganida ham go’yo ko’rmadi. Bu ham tomoshabinlar yurish-turishida o’z aksini topdi. “Spartak” stadionida ro’y bergan voqealarda hakamlar ham aybdordirlar.

   Aytmoqchi, muhokama qilish davomida stadion chempionat reglamenti (frans. reglament < lot. regula qoida [7, 547-b.], A.Sh.) haqidagi nizom talablariga mos emas (javob bermaydi): zaruriy to’r to’siq yo’q, yechinish joylari, dushxona achinarli ahvolda, hakamlar xonasi tegishlicha uskunalanmagan …

   O’shbu barcha masalalar 30 avgustga (1995 yil, A. Sh.) belgilangan Futbol federatsiyasi ijroqo’mining navbatdan tashqari yig’ilishida chuqurroq tahlil mavzusi bo’ladi. Buxorodagi “Spartak” stadionini uch matchga diskvalifikatsiya qilish (mahrum etish) haqidagi favquloddagi holat bo’yicha tartib-intizom qo’mitasining qarori ham tasdiqlanadi. “Nurafshon” Navoiydagi betaraf maydonda o’ynaydi. Agar “Spartak”dagi ahvol uch hafta ichida yaxshi tomonga o’zgarmasa, stadion mavsum oxirigacha yopib qo’yiladi. Shuningdek 15 ming so’m jarima ham solindi. Fomin sakkiz o’yinga chetlashtirildi. Stadion direktori, klub va futbol federatsiyasining viloyat rahbariyatiga nisbatan xususiy ajrim chiqarildi.” [19]

   Normal davlatlarda, jamiyatlarda hozir yozilgan darajada yoki bundan sal jiddiyroq jazo bilan chegaralangan bo’lardilar. Lekin O’zbekistondek avtoritar siyosiy tizim sharoitida O’zR prezidenti I.Karimov rahbarligida o’sha – 1991-1995 yillar va undan so’ng Vatanimizda kuchishlatar organlarga tayanadigan politsiyaviy siyosiy rejim shakllantirilayotganligi sababli O’zbekiston futbol rahbariyatini butunlay o’zgartirishga qaror qilindi. Natijada yurtimizning professional futboliga ichki ishlar xizmatining generali (keyinchalik general-polkovnik bo’lgan) Zokirjon Almatov rahbar etib tayinlandi. Lekin bu birdaniga emas, birin-ketin amalga oshirildi.

   “24 avgust (1995 yil, A.Sh.) kuni Respublika futbol federatsiyasi ijroqo’mining yig’ilishi bo’lib o’tdi. Unda 15 avgust kuni Buxoroda o’tkazilgan “Nurafshon” va “Yangiyer” jamoalari o’rtasidagi uchrashuv chog’ida sodir bo’lgan tartibbuzarliklar masalasi (bu haqda “Pravda Vostoka” gazetasining 24 avgust sonida yozilgan) muhokama qilindi.

  Uchrashuv inspektori, Respublika futbol federatsiyasi bosh kotibi va hakamalr kollegiyasi raisining shu masala yuzasidan axborotlari tinglandi.

   Atroflicha muhokama va munozaralardan so’ng Respublika futbol federatsiyasi ijroqo’mi “Nurafshon” jamoasi futbolchisi Fominni va Buxoro shahridagi “Spartak” stadionini mavsum oxirigacha chempionatdan chetlatish haqida qaror qabul qildi. M.Bilolov vazifasidan bo’shatildi. O’zbekiston Respublikasi Davlat sport qo’mitasiga Buxoro viloyati va shahar sport qo’mitalari raislarini ishdan bo’shatish vazifasi yuklandi. “Spartak” stadioni direktori ishdan bo’shatildi. “Nurafshon” klubi esa mavsum oxirigacha chempionatdan chetlatildi. Ushbu uchrashuvga inspektorlik qilgan V.Qahhorov futbol uchrashuvlariga inspektorlik qilishdan mahrum etildi. Hakamlar hay’ati tarqatildi, ularning yangi tarkibini malakali hakamlardan tuzish, yangi raisni saylashga qaror qilindi.

   O’zbekiston futbol federatsiyasi bosh kotibi S.Eshmuhamedov o’z vazifasidan ozod etildi.

   Stadiondagi tartibbuzarliklarning qatnashchisi bo’lgan sakkiz nafar kishi ustidan jinoiy ish qo’zg’atildi …” [20]

   Sobirjon Ro’ziyev O’zR Davlat jismoniy tarbiya va sport qo’mitasining raisi lavozimida 1995 yil noyabrgacha ishlagan edi. U haqda qisqacha ma’lumot. 

   “Ro’ziyev Sobirjon Sobitovich (1953.15.6, Qirg’iziston SSR Moskva rayoni) – qilichboz, SSSR sport masteri (1971), xalqaro klassdagi SSSR sport masteri (1974). 1973 yildan VLKSM a’zosi. O’zbekiston Davlat Fizkultura institutini tugatgan (1975). Respublika o’smirlar o’rtasida SSSR, jahon (1972) va jahon studentlari o’yinlarining (1973) chempioni, bir necha xalqaro musobaqalarning g’olibi, Yevropa kubogi musobaqalarida  kumush (1975) va bronza (1976), shuningdek SSSR xalqlar 6-spartakiadasining kumush medallarini olgan.” [8, 9-j., 410-b.]

   1995 yil 10 noyabr kuni O’zR prezidenti I.Karimov quyidagi farmonlarga imzo chekdi.

   “Sobirjon Sobitovich Ro’ziyev O’zbekiston Respublikasi Milliy Olimpiya qo’mitasining prezidenti etib saylanganligi sababli O’zbekiston Respublikasi Davlat jismoniy tarbiya va sport qo’mitasining raisi vazifasidan ozod etilsin.     O’zR Prezidenti  I.Karimov” [21]

   “Bahodir Maxsitov O’zbekiston Respublikasi Davlat jismoniy tarbiya va sport qo’mitasining raisi etib saylansin.    O’zR  Prezidenti   I.Karimov” [21]

   Xuddi o’sha noyabr kunlari O’zR Futbol federatsiyasining yig’ilishi bo’ldi. Unda O’zbekistonda xizmat ko’rsatgan murabbiy Zokir Ahmadjonovich Qurbonov (1945 yilda Toshkentda tug’ilgan) O’zR FFsining bosh kotibi etib saylandi [22]. Kaminaning fikricha, o’sha noyabr kunlari O’zR FFsining prezidenti lavozimidagi Abdulhoshim Mutalov (u O’zR Bosh vaziri edi) o’rniga boshqa shaxs saylanishi hal bo’lgan edi. Faqat bu masala A.Mutalovni avval Bosh vazir lavozimidan olishgach, so’ngra O’zR FF prezidenti lavozimidan ham olish va uning o’rniga O’zR ichki ishlar vaziri Zokirjon Almatovni saylash, aniqrog’i tayinlash rejalashtirilgan edi. Shu sababli 1995 yil noyabr-dekabr oylarida Z.Almatov O’zR FFsining prezidenti etib saylanganligi yoki faoliyat olib borganligi haqida hech qanday ma’lumot matbuotda chop etilmagan. Z.Almatovning O’zR FF prezidenti ekanligi to’g’risidagi dastlabki ma’lumot 1996 yil yanvarida gazetada chop etildi. Mana o’sha axborot.

   “1996 yil 23 yanvar kuni matbuot konferensiyasi bo’lib, unda O’zbekiston Respublikasi futbol federatsiyasi prezidenti, O’zbekiston Respublikasi ichki ishlar vaziri Zokirjon Almatov, O’zR futbol federatsiyasi vitse-prezidenti, Toshkent shahar hokimi K.To’laganov, O’zR Davlat jismoniy tarbiya va sport qo’mitasi raisi B.Maxsitov jurnalistlarni qiziqtirgan savollarga javob berishdi.” [23]  

     

   1995 yil 12 dekabr kuni Parij (Fransiya) shahrida 16-jahon chempionati saralash bahslariga qur’a tashlandi. Unda 171 mamlakat terma jamoalarining dastlabki bosqich o’yinlari aniqlandi. Bu anjumanda O’zR FF Bosh kotibi Z.Qurbonov va milliy terma jamoamizning o’sha paytdagi bosh murabbiyi Aleksandr Ivankov qatnashdi. (Murabbiy Aleksandr Ivankov 2004 yil 6 iyun kuni vafot qildi (“O’zbekiston futboli”, 2004 yil 18 iyun)). Futbolchilarimiz Osiyo mintaqasining 5-guruhida birinchi bosqich o’yinlarda Indoneziya, Yaman va Kamboja terma jamoalariga qarshi maydonga tushadigan bo’lishdi [24]. Bu o’yinlar 1997 yilda bo’lib o’tdi va O’zbekiston terma jamoasi 2-bosqichga chiqib, 1997 yil sentyabr-noyabr oylaridagi o’yinlarda o’z guruhida oxirgi o’rinni oldi (bu haqda 5-bandda batafsilroq yozamiz). 

   Osiyo chempioni bo’lmish O’zbekiston va Afrika chempioni Nigeriya terma jamoalari o’rtasida Afrika-Osiyo qit’alararo kubogi uchun uchrashuv 1995 yil oktyabrida Toshkentda va 10 noyabr kuni Lagosda bo’lib o’tdi: O’zbekiston – Nigeriya 2:3 va Nigeriya - O’zbekiston 1:0, ya’ni har ikkala uchrashuvda O’zbekiston terma jamoasi mag’lubiyatga uchradi. [25]

   1996 yil aprel-iyun oylarida Osiyo chempionatining saralash o’yinlari bo’lib o’tdi. O’zbekiston terma jamoasi bo’sh o’yin ko’rsatdi.  

   1996 yil dekabrida Dubay (Birlashgan Arab Amirliklari) shahrida 11-Osiyo chempionati, ya’ni Osiyo kubogi-96 o’yinlari bo’lib o’tdi. Bu chempionatda O’zbekiston terma jamoasi ilk marta ishtirok etdi.  O’zbekiston terma jamoasi (bosh murabbiy Bahodir Ibragimov, murabbiylar Yuriy Sarkisyan va Rustam Mirsodiqov) “C” guruhida Yaponiya, Xitoy, Suriya terma jamoalariga qarshi to’p surib, quyidagi past natijalarga erishdi [26].

   6 dekabr:    Xitoy - O’zbekiston           0:2;          Yaponiya – Suriya       2:1.

   9 dekabr:    O’zbekiston - Yaponiya    0:4;          Suriya – Xitoy              0:3.

   12 dekabr:  Yaponiya – Xitoy              1:0;          O’zbekiston – Suriya   1:2.  

 

Jamoa nomi

O’

Yu

D

M

T-N

O

 Yaponiya

 3

 3

0

 0

7– 1

9

 Xitoy

 3

 1

0

 2

3– 3

3

 Suriya

 3

 1

0

 2

3– 6

3

O’zbekiston

 3

 1

0

 2

3– 6

3

 

   Ya’ni O’zbekiston terma jamoasi o’shanda ham guruh bosqichlaridan o’ta olmadi.

   1998 yil yozida Parijda o’tadigan 16-jahon chempionati musobaqalari bundan ham qiyinroq bo’lishi, O’zbekiston terma jamoasining bunday past darajadagi o’yini bilan Parijga boradigan terma jamoalar safidan o’rin ola olmasligi ayon edi. Shu sababli kamina bu ahvolni o’zgartirish uchun 1996 yil dekabr – 1997 yil yanvar oylarida 15 betlik xat tayyorladi va uni 1997 yil 21 yanvar kuni O’zR prezidenti I.Karimovga va futbol bilan bog’liq bir necha rahbarlar idoralariga olib borib berdi. Bu xatning yozilish sabablari va natijalari haqida 4.2 va 4.3 bandlarida bayon etamiz.

 

4.2.  MUALLIFNING  1995-1997  YILLARDA  O’zR  PREZIDENTI  VA  BOSHQA  RAHBARLARGA  JO’NATGAN  O’NTA,  JUMLADAN  FUTBOLGA  DOIR  TAKLIFNING  YOZILISH  SABABLARI

 

   Muallif 1988 yildan boshlab Vatanimiz demokratlari safida faoliyat olib bordi va shu kunlarda ham davom ettirmoqda. Ko’pgina demokratlar O’zbekistondagi politsiya rejimi tomonidan tazyiq va quvg’inlarga uchradilar.

   Kamina 1993-1994 yillarda bir guruh hamfikrlari bilan birgalikda asosan yoshlardan iborat O’zbekiston Respublikachilar partiyasini (O’zRP) tuzish uchun faoliyat olib borib, Toshkent shahar hokimiyatining ruxsati bilan 1994 yil 12 noyabr kuni Toshkentdagi “Gulshan” Madaniyat uyida (Toshkent, Mirza Ulug’bek tumani, Buyuk Ipak yo’li,     - uy) O’zRPning ta’sis qurultoyini o’tkazdi (o’sha qurultoyda kamina O’zRPning raisi etib saylangan edi). Shu qurultoy o’tkazilishiga qarshi zarba berish uchun qurultoydan 12 kun avval – 1994 yil 30 oktyabr kuni Toshkentdagi V. Chkalov nomidagi metro bekati yaqinida kamina O’zRP tuzilayotganligi, uning maqsadlari va O’zRPga a’zo bo’lishni tavsiya etuvchi Murojaatnomani fuqarolarga bittadan berayotganida kuchishlatar organ xodimlari tutib ketishdi. Ular metro militsiya boshqarmasiga olib borib, bayonnoma yozishdi va kaminaning pasportini va barcha qog’ozlarini olib qolishdi. 1 noyabr kuni muallifni Hamza tuman prokurori kabinetiga olib kirib, prokuror boshchiligidagi yetti kuchishlatar organ xodimlari 40 daqiqa davomida so’roq qilishdi. So’ngra O’zR Jinoyat kodeksining 188-1-moddasi (taqiqlangan partiya tuzganlikda) ayblab bayonnoma yozishdi va Hamza tuman sudiga olib borishdi. Sudya kaminaga 1200 sum (bu o’sha vaqtda taxminan 40 AQSh dollariga teng edi) jarima solish haqida qaror chiqardi. Muallif bu jarimani to’lamadi va qonunga zid qaror ustidan avvaliga O’zR prezidenti I.Karimov va boshqa rahbarlar nomiga xat yozdi, so’ngra 1994 yil oxiridan 1996 yil fevraliga qadar shahar va jumhuriyat sudlariga bir necha bor shikoyat yozib kurash olib bordi. 1996 yil boshida sud ijrochilari kaminaning uyiga yana kelishsa, endi Birlashgan Millatlar Tashkilotining Inson huquqlari qo’mitasiga shikoyat yozishini aytgandan so’ng kaminani 1200 so’mlik jarima masalasida tinch qo’yishdi. 

   O’zbekistondagi siyosiy vaziyatga doir muallifning 1991 yildan 1997 yil yoz oylariga qadar quyidagi fikri bor edi: “O’zbekiston 1991 yil sentyabrida Mustaqillikka erishgach, hokimiyatning kolxoz (shirkat xo’jaligi), korxona, zavod, muassasa, tuman, viloyat hamda jumhuriyat miqyosidagi vazirliklar, qo’mitalar, tashkilotlar va hokazolarda Sovet Ittifoqi davrida suyagi qotgan, eskicha fikrlovchi kadrlar (ulardan ko’pchiligi sobiq kommunistlar) ishlamoqda va asosan ular Mustaqil O’zbekistonning taraqqiy etishiga to’siq bo’lmoqdalar”.

   Mana shu fikr asosida va yuqorida yozilgan tazyiqlar sharoitida muallif demokratiya uchun kurashning yana bir usulini qo’llashga qaror qildi: Vatanimizni taraqqiyotga va adolat yo’liga olib chiqishi mumkin bo’lgan alohida-alohida takliflarni yozma ravishda asoslab, O’zR prezidenti I.Karimovga va taklifda mulohaza etilgan sohaning jumhuriyat rahbariyatiga xat ko’rinishida jo’natish. Agar prezident va uning atrofidagilar kamina takliflarini amalga oshirsalar, bu xalqimizga va Vatanimizga koni foyda bo’ladi. Agar ular buni amalga oshirmasalar, yillar o’tgach bu takliflarni kamina prezidentga yozganligini, lekin mavjud siyosiy rejim amaliyotga qo’llamaganligini aytishi va yozishi mumkin bo’lardi. (Mana o’sha 10 ta taklif yozib jo’natilgandan 9-11 yil o’tgach kamina o’z maqolalarida bu takliflar haqida yoza boshladi.)

   Yuqorida yozilgan fikr-mulohazalardan kelib chiqib, muallif 1995 yil 15 fevraldan 1997 yil 21 fevraliga qadar O’zR prezidenti I.Karimov va davlatimizning boshqa rahbarlari nomiga 10 ta yozma taklif jo’natdi. Mana shu 10 taklifdan sakkizinchisi O’zbekiston futbolini jahon futboli darajasiga olib chiqish va mamlakatimiz futbol terma jamoasi 1998 yil yozida Fransiyada bo’ladigan 16-Jahon chempionatida qatnashishiga erishish maqsadida horijdan, birinchi navbatda Braziliyadan O’zbekistonga futbol murabbiyini va mohir futbolchilarni shartnoma asosida taklif qilish haqida edi.

 

4.3.  MUALLIFNING  1997  YILDA  FUTBOLGA  DOIR  YOZGAN  15  BETLIK  XATINING  MAZMUNI  VA  UNING  KEYINGI  TAQDIRI

 

   Muallif 1996 yil dekabri – 1997 yil yanvarida futbolga oid 15 betlik xatni yozdi. Xatning boshida uni yozish sababi, jahon va O’zbekiston futboli tarixidan ayrim muhim ma’lumotlar, so’ngra mamlakatimiz futbolini jahon darajasiga olib chiqish uchun Braziliyadan futbol murabbiyini taklif etib shartnoma tuzish,  Oliy liganing har bir klubiga Lotin Amerikasi va Afrikadan, birinchi navbatda Braziliyadan mohir futbolchilarni shartnoma asosida taklif qilish uchun klublarga davlat tomonidan tegishli mablag’ ajratish (chunki faqat yaxshi, mohir futbolchilar bilan yonma-yon va qarama-qarshi o’ynabgina o’zbek futbolchilari mohir futbolchi bo’lishlari va jahon darajasida o’ynay boshlashlari mumkin), shuningdek Braziliyadan murabbiyni taklif etayotganda jahon tan olgan futbol qiroli Pele bilan maslahatlashish va uni O’zbekistonga mehmonga taklif etish haqida yozilgan edi. Xatda futbolchilar va murabbiylar bilan shartnomalar tuzish, shartnomada ko’rsatilgan po’l miqdori haqida jahon tajribasidan ko’pgina misollar keltirilgan edi. Kamina shu xatni yozganiga qadar shartnomalar va ulardagi po’l miqdori to’g’risida O’zbekiston gazetalarida, jumladan “O’zbekiston futboli”da deyarli yozilmas edi. (Bugungi kunda futbol haqidagi gazetalarda bu haqda ko’p maqolalarda yozishmoqda.) 

   Muallif futbol haqidagi 15 betlik taklifini o’zining yozuv mashinkasida besh nusxada chop etib, 1997 yil 21 yanvar kuni O’zR prezidenti I.Karimov nomiga prezident devoniga topshirdi. Shuningdek, xat nusxalarini O’zR Oliy Majlis Xalqaro ishlar va parlamentlararo aloqalar qo’mitasi raisi, shoir Erkin Vohidovga, O’zR MFF prezidenti, O’zR IIV vaziri Z.Almatovga, “O’zbekiston futboli” gazetasi muharririyatiga berdi. (O’quvchimiz e’tibor bergan bo’lsa, xat nusxasi O’zR Davlat jismoniy tarbiya va sport qo’mitasi raisiga berilmagan. Chunki o’shanda xat nusxasi yetmay qolgan edi. Muallif 1997 yil 25 yanvar kuni Jizzaxga ko’chib o’tganligi, u yerda dehqon-fermer xo’jaligini tashkil etishga oid hujjatlarni tayyorlash va bu boradagi qarshiliklarni yengish bilan ovora bo’ldi va futbolga doir 15 betlik taklifni yana bir marta yozuv mashinkasida chop etish ilojini topa olmadi. Shu sababli 1997 yil fevral boshlarida muallif Jizzaxdan Toshkentga kelganida, “O’zbekiston fuboli” muharririyatiga kirdi va ahvolni qisqacha tushuntirib, o’zi bergan futbol haqidagi xat nusxasini qaytarib oldi. So’ngra shu kunning o’zida uni O’zbekiston Davlat jismoniy tarbiya va sport qo’mitasi raisi B.Maxsitov nomiga devonxonaga topshirdi.)

   Muallif 1997 yil 25 yanvar kuni Toshkentdan Jizzaxga kochib o’tdi. Futbol haqidagi xat nusxasining keyingi taqdiri Jizzaxdagi voqealar bilan bog’liq bo’lganligi uchun Jizzaxga ko’chib o’tish sababi haqida ham qisqacha yozishga to’g’ri keladi. 

   Yuqorida O’zR prezidenti I.Karimov nomiga kamina 1995-1997 yillarda jo’natgan 10 ta taklif haqida yozgandik. Ulardan beshinchisi: “O’zbekistondagi sug’oriladigan yerlarning asosiy qismi sho’rlanganligini hisobga olib magnitlangan suv bilan sug’orish yordamida uning sho’rini ketkazish va hosildorligini oshirish mumkinligi haqida”gi taklif va oltinchisi: “Magnitlangan suv yordamida sho’rlangan yer sho’rini ketkazish va shunga o’xshash boshqa ilg’or agrotexnik usullarni qo’llash orqali paxtadan yuqori hosil yetishtirish mumkinligini isbotlash maqsadida Toshkent yaqinida 20 sotix yerni menga tomorqa qilib berishni so’rab yozilgan taklif” edi. (Kaminaning pasport propiskasi 1997 yil 25 yanvarga qadar Toshkent viloyati, Qibray tumani, Matqobulov nomidagi shirkat xo’jaligida bo’lganligi uchun 20 sotix yerni Qibray tumanida berishni so’rab yozgan edi). Muallif bu ikkala taklifni 1996 yil 23 noyabr kuni O’zR prezidenti I.Karimov devonxonasiga topshirdi. Bu taklif nusxalari O’zR Qishloq va suv xo’jaligi vaziri, shuningdek Sirdaryo va Jizzax viloyat hokimlari nomiga ham yozilganligi sababli o’sha kuni kamina uni vazirlik devonxonasiga, so’ngra Guliston shahriga va Jizzaxga borib, viloyat hokimlari devonxonasiga topshirdi.

   Ba’zilarda: “Muallifning dehqonchilik sohasidagi bilimlari va tajribasi qay darajada edi?”, degan savol paydo bo’lishi mumkin. Muallif 1979-1983 yillarda Moskvadagi N.Bauman nomidagi Oliy texnika universitetida o’qib kelgach, 1984-1991 yillar davomida «О новой агротехнике сельхозрастений (на примере хлопчатника) на основе агрозавода и канатных (мостовых) сельхозмашин – Семург и спасение Аральского региона от экологической катастрофы» (“Agrokorxona va temir arqonli (ko’prikli) dehqonchilik mashinalari – Semurg’ asosidagi dehqonchilik o’simliklarini yetishtirishning yangi agrotexnikasi va Orol mintaqasini ekologik fojeadan qutqarish haqida”) nomli 4 qismdan iborat 1000 betlik Ish yozgan edi. Bu Ishning yozilish uslubi ushbu maqolaga o’xshash bo’lib, uning oxirida foydalanilgan 500 ga yaqin adabiyotlar ro’yxati keltirilgandi. Ishda ko’pgina chizmalar, sxemalar, jadvallar ham keltirilgan bo’lib, tahlil etilgan va xulosalar yozilgandi. Qolaversa, muallif 1983-1988 yillarda yangi paxtachilik mashinalarini loyihalashtirishda ishtirok etib, yetakchi muhandis-konstruktor lavozimigacha ishlagan edi. Mana shu bilimlar va tajribalar asosida u 20-50 sotixli yerda asosan elektrlashtirilgan mexanizm va kichik mashinalar yordamida paxtachilikdagi qo’l mehnatini mexanizatsiyalashtirish va jahon dehqonchiligida ishlatilayotgan ilg’or agrotexnik usullarni qo’llash orqali 70-80 sentnergacha va undan ham ortiq paxta hosili olish mumkinligini amalda isbotlab ko’rsatmoqchi, so’ngra esa shu kichik mexanizm va mashinalarni ishlab chiqarishni yo’lga qo’ymoqchi edi. Lekin muallif 1997 yil yozigacha prezident I.Karimov rahbarligidagi politsiyaviy rejim har qanday taraqqiyotga, texnika sohasidagi erkin rivojlanishga qattiq qarshilik ko’rsatishlarini, hatto kaminaning prezident va hokimlar nomiga yozilgan xatlarini yuqotib yuborishgacha borib yetishlarini, o’zini esa qattiq tazyiq ostiga olishlari mumkinligini bilmagan edi.

   Ta’kidlash lozimki, muallif mavjud hokimiyat rahbarlaridan, prezidentdan bir so’m pul so’ramadi. U 1995-1997 yillar davomida Rossiyaga poyezdda pomidor va meva-cheva olib borib sotib, orttirgan 700-800 dollarlik jamg’armasiga tayanib ish boshlagan edi (u paytlar Toshkentda o’rtacha ahvoldagi bir xonali kvartira 1200-1500 dollar turardi). Muallif prezidentdan va hokimlardan faqatgina 20-50 sotix yer berishlarinigina so’ragandi! Lekin politsiya rejimi shu bir parcha yerni kaminaga bermadi, o’zini esa qattiq tazyiqqa olishdi. Juda qisqacha yozsak, voqealar quyidagicha davom etgandi.    

    Muallif o’sha – 1996 yil 23 noyabr kuni kechqurun Jizzaxdagi rahmatli ota-onasi uyiga (Jizzax shahri, O’rol Shokirov (sobiq Oktyabr) ko’chasi, 26-uyga) kelib, ukasi Rashidjon (1963 yilda tug’ilgan) jigar operatsiyasidan keyin og’ir ahvolda ekanligini ko’rdi (uning aytishicha, u Samarqand viloyat kasalxonasida jarrohlik operatsiyasida bo’lgan va jarrohlar jigarining yarmidan ortiq’ini kesib tashlashgan ekan). Kamina ertasi kuni Rashidjonni yengil mashinaga o’tqazib, Samarqandga kuzatib qo’ydi (mashina ruliga uning do’sti o’tirdi). 1996 yil 1 dekabrga o’tar kechasi Rashidjon Samarqand viloyat kasalxonasida vafot etdi.

   Ukamiz Rashidjonning janozasi bilan bog’liq ma’rakalarda kaminaning 4 nafar akasi va ikki nafar singlisi Jizzaxga – ota-ona uyiga ko’chib kelishni iltimos qilishdi. Ular muallif qishloq xo’jaligida qo’llamoqchi bo’lgan yangi mexanizm va mashinalar masalasida ajdodlarimiz yashab o’tgan Jizzax tumani, A.Navoiy nomidagi shirkat xo’jaligida kerakli 20-50 sotix yer olib amalga oshirish mumkinligi haqida gapirdilar. Mavjud avtoritar siyosiy tizim amaldorlari muallif o’zining 5- va 6-takliflarida yozganidek 20 sotix yerni Toshkent viloyati, Qibray tumanidan bermasliklari mumkinligini tushunardi. Chunki 1992 yilda O’zbekiston fuqarolariga 6-25 sotixdan yer berilgan paytlarda kamina 1989 yildan beri pasport propiskasi bo’lgan Qibray tumani, Matqobulov nomidagi qishloq fuqarolar yig’ini hududidan 6 sotix yer berilishini iltimos qilgan va bu haqda 1992 yilda O’zR prezidenti I.Karimovga ikki marta xat yozgandi, hatto Qibray tuman hokimi bilan uchrashib ham 6 sotix yer masalasi hal bo’lmagan, aniqrog’i poraxo’r amaldorlar berishmagan edi. Shu achchiq tajribani va 4 akasi hamda ikki singlisining iltimoslarini hisobga olib, kamina Toshkentdan Jizzaxga ko’chib o’tishga rozi bo’ldi.

   Prezident I.Karimov nomiga yozilgan xat O’zR Vazirlar Mahkamasining 1-o’rinbosari Qobiljon Obidovga topshirilgan ekan. U xatni Qishloq xo’jalik vazirligiga jo’natibdi. Muallifni 1997 yil 7 yanvar kuni Qishloq xo’jalik vazirligiga taklif qilishdi. U yerda vazirning 1-o’rinbosari   Uzoqov rahbarligidagi o’n nafar mutaxassis bilan bir soatga yaqin suhbat bo’ldi. Kamina magnitlangan suv yordamida yer sho’rini ketkazish mumkinligini ilmiy manbalar asosida gapirib bergach, mutaxassislar rozi bo’lishdi. Uzoqov kamina Jizzaxga ko’chib o’tmoqchi ekanligini eshitib, Jizzax viloyat hokimiyatidagi mutaxassisga aytishlarini, ular kaminaga tegishli yordam berishini aytdi. Biror muammo bo’lsa, vazir yordamchisiga murojaat qilishim mumkinligini ham ta’kidladi (yig’ilishda qatnashgan 30 yoshlardagi yigitni ko’rsatdi) va ushbu xayrli ishga muvaffaqiyat tiladi.

   Mana shu sabablarga ko’ra muallif 1997 yil 25 yanvar kuni Jizzaxga, rahmatli ota-onasining uyiga ko’chib o’tdi. Kerakli 20-50 sotix yerni rasmiylashtirib olish osonroq bo’lishligi uchun kamina pasport propiskasini Jizzax tumani, A.Navoiy shirkat xo’jaligi (Qulama qishloq fuqarolar yig’ini hududida), Tinchlik ko’chasi, 25-uyda yashovchi qarindoshi Nishonboy Hoshimov (1956 yilda tug’ilgan) uyiga qo’ydi. So’ngra N.Hoshimov bilan birgalikda Jizzax tuman hokimi va A.Navoiy shirkat xo’jaligi raisi nomiga dehqon-fermer xo’jaligini tuzish uchun 50 sotix yer berilishini so’rab ariza yozdik. Lekin ushbu yer berilmadi. Kamina o’z ota-onasining uyi manzilida (Jizzax shahri, O’.Shokirov ko’chasi, 26-uyda) “Turon Shuhrati” nomli kichik korxona ochishga barcha hujjatlarni rasmiylashtirdi, bankda hisob raqamini ochdi, muhrlar oldi, bu haqda Jizzax shahar hokimi o’rinbosarining qarori 1997 yil 17 mart kuni chiqdi. (Ammo, lekin, biroq Jizzaxdagi nohaq tazyiqlardan so’ng muallif 1997 yil iyul oyida Toshkentga ko’chib ketdi.)    

   Jizzaxga ko’chib o’tganidan 11 kun keyin – 1997 yil 6 fevral kuni kamina O’zR prezidenti I.Karimov nomiga “Jizzax shahrida alkogolli ichimliklar va qurilish sohasida bo’layotgan O’zbekiston qonunlariga zid ayrim ishlar haqida”gi o’zining 9-taklifini yozdi va Toshkentga olib kelib, prezident devonxonasiga va yana bitta nusxasini Oliy Majlis Xalqaro ishlar va parlamentlararo aloqalar qo’mitasi raisi, shoir Erkin Vohidovga berdi. (Xatda Jizzax viloyat ichki ishlar boshqarmasi rahbarlaridan birining hovlisida katta bochkalarda vino tayyorlab, kechalari shishalarga quyib, Jizzax shahridagi fuqarolar uyidan sotishni yo’lga qo’yishganligi haqida ham yozilgan edi. Toshkentdan kelgan komissiya o’sha amaldor hovlisidan uch katta bochka vino borligini aniqlashtirishdi. Bu amaldor suvdan quruq chiqishga muvaffaq bo’ldi …) Kuchishlatar organlar kaminaga qarshi o’z aka-singillarini ishlatishga qattiq harakat qilishdi. Maxsus xizmat organlari kaminadagi muhim 5-, 6-, 8- va 9-takliflar yozilgan nusxalarni olib ketish chora-tadbirlarini izlashdi. Mana shu qiyin sharoitda aka-singillardan ba’zilari muallifning etti papka qog’ozlarini olib borib maxsus xizmat organlari xodimlariga berishdi. O’sha papkalar ichida 5-, 6-, 8- va 9-takliflarning muallifdagi nusxalari ham bor edi.

   Jizzaxda 1997 yil deyarli olti oy davomida kaminaga qarshi tazyiqlar, tuhmatlar, provokatsiyalar qilindi. Bu haqda kamina alohida tahliliy maqola yozish maqsadi bor, Xudo xohlasa, agar o’sha kunlargacha sog’-omon qolsa.

  O’sha 7 ta papka ichida muallifning futbolga doir 8-taklif nusxasi ham bor edi. Kamina 1997 yil iyulida Toshkentga qaytdi va avvaliga o’ziga yashash sharoitlarini tiklashga harakat qildi.

   Maxsus xizmat organlari Jizzaxda olib ketgan 5-, 6-, 8-, 9-takliflarning nusxasini topish va tiklash uchun o’zi bergan idoralarga, shaxslarga 1999 yilda, jumladan shoir Erkin Vohidovga 1999 yil 14 oktyabrida yozma murojaat qildi. Lekin bu takliflardan birortasining nusxasini olish iloji bo’lmadi. (Kamina o’z xatini, taklifini birorta idoraga berayotganida o’zidagi nusxasiga imzo qo’ydirib olar edi. Muallifning takliflar boshida yozilgan idoralar, rahbar shaxslar nomiga va pastda qo’yilgan imzolarga qarab kuchishlatar organ xodimlari kamina takliflarining nusxalarini ulardan olib qo’yish va yo’qotish chora-tadbirlarini ko’rishgan, deb hisoblaydi muallif.)

   Kaminaning boshqa papkasida futbolga doir yozilgan xat qoralama nusxasining 2-3-betlari saqlanib qolgan ekan. Xat 2-betining yarmigacha jahon va O’zbekiston futboli tarixiga doir qisqacha ma’lumotlar keltirilgan. So’ngra quyidagi gaplar yozilgan.

   “Avval Chor Rossiyasi, so’ngra Qizil Imperiyaning 130 yillik mustamlaka tuzumi tufayli jonajon O’zbekistonimiz davlatchilik, texnika, iqtisod kabi eng muhim sohalar bo’yicha Jahon taraqqiyotidan orqada qolish bilan birga, biz jahon futbol taraqqiyotidan ham juda orqada qolganmiz. Bunga yaqqol misol – Xalqaro futbol federatsialari uyushmasi – FIFAning tasnif jadvalida 11-Osiyo kubogi musobaqalari arafasida O’zbekiston 119-o’rinni egallab turganligidir [27]. Shu yerda FIFA 1996 yilning yakuniy tasnif jadvalida e’lon qilingan jahondagi kuchli 20 jamoa haqidagi ma’lumotni ham keltirib o’tish o’rinlidir. Braziliya – 68,38, Germaniya – 64,46, Fransiya – 61,37, Kolumbiya – 61,34, Chexiya – 61,11, Daniya – 60,67, Rossiya – 60,51, Ispaniya – 60, 21, Gollandiya – 59,59, Italiya – 58,68, Meksika – 56,92, Angliya – 56,42, Portugaliya – 56,13, Norvegiya – 55,71, Bolgariya – 55,64, Ruminiya – 55,57, Shwetsiya – 55,50, AQSh – 54,78, Janubiy Afrika Respublikasi – 54,32, Zambiya – 53,76. Osiyo jamoalari ichida eng yaxshi ko’rsatkich Yaponiya terma lamoasiga tegishli bo’lib, u 53,35 ochko bilan 21-o’rinni egallab turibdi [28].

   130 yillik mustamlaka asoratidan ozod bo’lgan Mustaqil O’zbekiston iqtisodini, texnika taraqqiyotini bugungi kun talablari darajasida rivojlantirish uchun jahondagi rivojlangan davlatlardan yordam olayotganligimiz va o’rganayotganligimiz kabi O’zbekiston futbolini taraqqiy ettirish uchun ham jahonda futbol naqadar taraqqiy etgan davlatlardan futbolni o’rganishimiz zarur. Buning uchun futbolni rivojlantirishda sinovdan o’tgan jahon tajribasi bo’lmish chet eldagi mohir futbolchilarni va tajribali murabbiylarni O’zbekiston futbol klublariga shartnomalar asosida taklif qilishimiz va sharoitlar yaratib bermog’imiz darkor. Bu birinchidan.

   Horijdan mohir futbolchilarni O’zbekistonga taklif qilishning ikkinchi sababi quyidagilardan iborat. Ma’lumki, futbol – bu 11 kishidan iborat jamoa bo’lib yuqori texnik mahorat bilan o’ynaladigan sport o’yinidir. Tajribali futbol murabbiyi bugungi kun talablari darajasida yaxshi futbol jamoasini tuzishi uchun eng yaxshi darvozabon, himoyachilar, yarim himoyachilar va hujumchilardan iborat 11 kishini va …” (Shu yerda 3-bet yozuvlari tugagan.)

   Bu Taklifda fikr bunday davom ettirilgan edi. Agar mana shu jamoada birortasi yetarli darajada mohir futbolchi bo’lmasa, jamoa to’liq shakllanmaydi va u ko’pincha mag’lubiyatga uchraydi. Yetishmayotgan bunday futbolchini esa mamlakat futbolchilari orasidan topish ko’pincha imkoniyatsizdir, chunki borlari ham boshqa klub tarkibida to’p surayotgan bo’ladi. Shu sababli mohir murabbiy klubga kerakli darvozabon yo himoyachi yoki yarim himoyachi yoinki hujumchini boshqa davlatdan legioner sifatida taklif etadi. Shundan so’ng Taklifda ushbu fikrni tasdiqlovchi faktlar, ya’ni boshqa davlatlardan taklif etilgan legionerlar va ularga to’lanayotgan pul miqdori to’g’risidagi, o’zga mamlakat murabbiylari rahbarligida klublar va terma jamoalar erishayotgan muvaffaqiyatlar haqida matbuotda chop etilgan maqolalardan misollar va jadvallar keltirilgandi, ularning manbalari ham aniq ko’rsatilgan edi.

   Ta’kidlash lozimki, 1997 yil bahor-yozida kuchishlatar organlar muallifni ruhiy kasal deb ayblashga, bunga uning futbol haqida 1997 yil 21 yanvar kuni yozgan 15 betlik taklifini ham asos sifatida talqin etishga harakat qilishdi …

   Umuman, Sovet Ittifoqi davrida biror joyda rasman yozilmagan, lekin kommunist amaldorlar amal qiladigan prinsiplardan biri quyidagicha edi: “Men rahbarman, sen ahmoq; sen rahbarsan, men ahmoq!” («Ты – начальник, я – дурак; я – начальник, ты – дурак!») Ya’ni o’sha vaqtlarda ham, hozir ham O’zbekistondagi politsiya rejimi amaldorlari “Aql amalga qarab taqsimlangan” deb hisoblashadi. Bunga yorqin misol futboldir. O’zR IIV vaziri, general-polkovnik Zokirjon Almatov O’zbekiston futbol federatsiyasiga prezident bo’lib o’n yil rahbarlik qilishi va professional futbolni tushkunlik darajasiga olib kelishi mumkin. Lekin 40 yildan ortiq futbol muhlisi bo’lgan, ikkita oliy ma’lumotli muallif kabi saylovchi fuqaro futbolga doir o’z taklifini davlat rahbarlariga yozsa, uni jinniga, ruhiy kasalga chiqarishga tayyor turadilar va harakat qiladilar …

 

5.  MUALLIFNING  1998  YIL  SENTYABRIDA  SOBIRJON  RO’ZIYEV  BILAN  UCHRASHISHI,  BRAZILIYADAN  MURABBIY  VEYGA  DA  SILVANING  O’ZBEKISTONGA  TAKLIF  ETILISHI  VA  NATIJALAR

 

5.1.  O’ZBEKISTON  FUTBOL  TERMA  JAMOASINING  1997  YILDAGI  AYRIM  O’YINLARI  NATIJALARI

 

   1997 yil aprel-iyul oylarida 1998 yilgi 16-jahon chempiomati saralash o’yinlarining 1-bosqichida Osiyo qit’asining 5-guruhida O’zbekiston terma jamoasi futbol kam taraqqiy etgan Indoneziya, Yaman, Kamboja mamlakatlarining terma jamoalari bilan o’ynab, 2-bosqichga yo’l oldi.

   1997 yil sentyabr-noyabr oylarida 16-jahon chempionati saralash musobaqalarining asosiy 2-bosqichi bo’lib o’tdi. Unda O’zbekiston terma jamoasi Yaponiya, Koreya, BAA va Qozog’iston terma jamoalari bilan kuch sinashdi. Ushbu o’yinlar natijalarini [29]dan keltirib o’tamiz.

   6 sentyabr:    Yaponiya - O’zbekiston      6:3.

   12 sentyabr:  Koreya - O’zbekiston          2:1. 

   20 sentyabr   Qozog’iston - O’zbekiston  1:1.

   27 sentyabr:  O’zbekiston – BAA             2:3.

   11 oktybr:     O’zbekiston – Yaponiya      1:1. 

   18 oktyabr:   O’zbekiston – Koreya         1:5.

   25 oktyabr:   O’zbekiston – Qozog’iston  4:0.

     2 noyabr:     BAA - O’zbekiston              0:0.

   “B” va “A” guruhidagi terma jamoalar o’yinlarining natijalar jadvalining ko’rinishi 1997 yil 29 oktyabr kuni quyidagicha edi [30].

 

                                  “B”  GURUHI

 

Jamoa nomi

O’

Yu

D

M

T-N

O

Janubiy Koreya

 6

 5

1

 0

16 – 4

16

 BAA

 6

 2

2

 2

8 – 9

  8

 Yaponiya

 6

 1

4

 1

10 – 8

  7

 Qozog’iston

 7

 1

3

 3

 6 – 14

  6

 O’zbekiston

 7

 1

2

 4

13 - 18

  5

 

                                   “A”  GURUHI

 

Jamoa nomi

O’

Yu

D

M

T-N

O

 Eron

  6

 3

2

 1

13 – 6

11

Saudiya Arabistoni

  6

 3

1

 2

7 – 5

10

 Quvayt

  6

 2

1

 3

6 – 6

 7

 Xitoy

  5

 2

1

 2

7– 10

 7

 Katar

  5

 1

1

 3

2 - 7

 4

 

   Eslatib o’tamiz, bu paytda O’zbekiston futbol terma jamoasining bosh murabbiyi Yuriy Sarkisyan edi. Shunday qilib, O’zbekiston futbol terma jamoasi 1998 yilgi 16-jahon chempionatining saralash o’yinlaridan o’tolmadi va o’z guruhida oxirgi o’rinni olib, Vatanga qaytdi.

 

5.2.  MUALLIFNING  1997  YIL  SENTYABRIDA  SOBIRJON  RO’ZIYEV  BILAN  UCHRASHISHI  VA  FUTBOL  HAQIDAGI  SUHBATI

 

   Muallif 1979-1983 yillarda Moskvadagi N.Bauman nomidagi Oliy texnika universitetida o’qib Toshkentga 1983 yil 6 avgust kuni qaytdi. 1983 yil oxirlarida kamina soch oldirish uchun hozirgi Sharof Rashidov ko’chasi,   -uyning (bu Kosmonavtlar maydoni yaqinida) 1-qavatida joylashgan sartaroshxonaga kirdi. O’shanda 25 yillardan beri sartaroshlik qilayotgan Bahodir aka (familaiyasini so’ramagan ekanman) bilan tanishdi. U bu sartaroshxonada rahbar (brigadir) ham edi. Muallif ushbu sartaroshxonada keyingi 17 yil, ya’ni o’sha sartaroshxona yopilguniga qadar Bahodir akada sochini oldirib yurdi.

   Bahodir aka o’z kasbini yaxshi bilgan mohir sartarosh va muomalali kishi bo’lganligi sababli unda ko’pgina atoqli shaxslar ham soch oldirishardi. Bunga kamina shaxsan guvoh bo’lgan.

   1997 yil sentyabr o’rtalarida soch oldirishga Bahodir aka sartaroshxonasiga kirganida, u yerda navbat kutib o’tirgan O’zR Davlat jismoniy tarbiya va sport qo’mitasining sobiq raisi, O’zR Milliy Olimpiya qo’mitasining prezidenti Sobirjon Ro’ziyevni ko’rdi. Salom-alikdan so’ng kamina  O’zbekiston futbol terma jamoasining hozirgi ahvoli, Yaponiyadagi sharmandali mag’lubiyati haqida qisqacha suhbatlashdi. Shunda muallif mamlakatimiz terma jamoasining o’yin darajasi pastligi, mahorat darajasini ko’tarish uchun Braziliyadan murabbiy taklif qilish kerakligi, Oliy liga klub jamoalarining o’yin saviyasini oshirish uchun Lotin Amerikasi va Afrikadan legionerlarni chaqirishimiz zarurligi haqida gapirdi. S.Ro’ziyev asosan xorijdan murabbiyni O’zbekistonga taklif etish fikrni ma’qullovchi gaplarni gapirdi. Bu orada Sobirjon akaning soch oldirish navbati keldi va futbol legionerlari haqidagi suhbatimiz bir oz chala qoldi. Shu suhbatimizdan ko’p vaqt o’tmay, 1997 yil oktyabr oyida Braziliyadan futbol murabbiyi Veyga da Silva Toshkentga keldi va “Paxtakor” hamda O’zbekiston terma jamoasining bosh murabbiyi etib tayinlandi.

 

5.3.  BRAZILIYADAN  FUTBOL  MURABBIYI  VEYGA  DA  SILVANING  O’ZBEKISTONGA  TAKLIF  ETILISHI,  UNING  MURABBIYLIK  USLUBI  VA  DASTLABKI  NATIJALAR

 

   5.2-bandda ta’kidlaganimizdek, 1997 yil oktyabr oyida Braziliyadan Veyga da Silva Toshkentga keldi va u bilan bir yilga shartnoma tuzildi. U “Paxtakor” klubining murabbiyi va O’zbekiston futbol terma jamoasining bosh murabbiyi etib tayinlandi. Veyga da Silva bosh murabbiy sifatida O’zbekiston futbol terma jamoasi bilan 1997 yil 20 oktyabrdan shug’ullana boshladi. Dastlabki ijobiy natijalar ko’zga tashlandi: 1997 yil 25 oktyabr kuni Toshkentda O’zbekiston – Qozog’iston terma jamoalarining o’yini 4:0 bilan yakunlandi [29]. Ushbu o’yindan keyingi matbuot anjumanida Veyga da Silva muxbirlar savollariga quyidagicha javob berdi.

   “ – Qisqacha o’zingiz haqingizda.

   - Braziliyaning “Internatsional” klubida 20 yil to’p surdim. Shuningdek, o’z vaqtida yoshlar terma jamoasida ham o’ynaganman. “Paxtakor” bilan bir yilga shartnoma tuzdik.

   - O’tkazilgan saralash o’yinlariga bahongiz?

   - Ulkan g’alabalarga erishish mumkin edi. Chunki yurtingizda yetuk futbolchilar ko’p ekan. Faqat ularni qovushtira bilish kerak edi.

   - Uchrashuv qanday hisobda tugaydi, deb o’ylagandingiz?

   - 1:0 bilan chegaralansak kerak, degandim.

   - Bugungi g’alaba siz tufayli bo’ldimi yoki …

   - O’yin o’tkazilishidan bor-yo’g’i besh kun avval terma jamoa bilan shug’ullana boshladim. Uchrashuvni esa murabbiy mahorati emas, faqat o’yinchilar bilan yutdik.

   - Mamlakatimiz milliy chempionati haqida fikringiz?

   - Futbolchilar professional bo’ldimi, demak uchrashuvlar ham shu darajada o’tkazilishi lozim. Professionalizmga ko’nikish kerak.

   - Bugungi tarkib kim tomonidan tuzilgandi?

   - Har bir o’yinchini qattiq sinovlardan so’ng tanladik. Oz muddat bo’lsa-da, bir haftada mashg’ulotlarni kuchaytirdik. Yigitlar esa o’zlarini ko’rsatishdi.

   - Sizningcha O’zbekistonda jahon miqyosida o’ynay oladigan yigitlar bormi?

   - Mirjalol Qosimov va Andrey Fyodorovlar jahon talabiga javob bera oladi.

   - BAA bilan o’tadigan uchrashuvga bashoratingiz?

   - Ochig’i, bashorat qilishni yoqtirmayman.” [31]

   1997 yil 2 noyanrda Dubay (BAA) shahrida BAA - O’zbekiston o’yini 0:0 bilan yakunlandi [29]. Avvalgi beshta o’yinda bir ochko olgan O’zbekiston terma jamoasi oxirgi ikki o’yinda 4 ochko olishga muvaffaq bo’ldi. Albatta, bu natija kamlik qildi va O’zbekiston “B” guruhida oxirgi o’rinni olib, 16-Jahon chempionati saralash musobaqalarining 2-bosqichidan o’ta olmadi.

   “O’zbekiston futboli” gazetasining 1997 yil 26 noyabr sonida Veyga da Silva bergan intervyu chop etilgan. U yerda uning haqida ma’lumot ham keltirilgan.

   “Paxtakor” murabbiyi va O’zbekiston terma jamoasi bosh murabbiyi – Veyga da Silva 1955 yili 2 fevralda tug’ilgan. “Internasonal”, “Brani” jamoalarida to’p surib, 1986 yildan boshlab murabbiylik karerasini boshlagan. “Portugal da Santos”, “Brani” va “Batafago” (Garrincha, Tulio o’ynagan) jamoalarda bosh murabbiy lavozimida ishlagan.

   “Paxtakor” – “Do’stlik” uchrashuvidan so’ng, biz u bilan suhbatlashishga muvaffaq bo’ldik.

   - Avvalo, terma jamoaga to’xtalsangiz. Qozog’iston va BAAga qarshi kechgan so’nggi saralash uchrashuvidagi muvaffaqiyatni qanday izohlaysiz?

   - To’g’ri, bu ikki o’yinda mening kichkina hissam bo’lsa-da, haqiqiy g’alabaning eng bosh qahramonlari – yigitlar edi.

   - Siz oldinroq, aytaylik, Yaponiya bilan Tokiodagi (3:6) o’yin payti murabbiy bo’lganingizda, O’zbekiston Fransiyaga chiqishi mumkinmidi?

   - Hamkasblarim haqida biror fikr bildirmay, shuni aytishim mumkinki saralashdan 4 oy oldin yigitlar bilan jiddiyroq shug’ullansak, bugun bu o’lkada bayram bo’lardi …

   - O’zbekiston futboli darajasiga ishonasizmi?

   - Bu yerda iste’dodli yigitlar ko’p, faqat ularni yulduz qilish kerak, xolos. Jamoatchilik ishlarini kuchaytirish lozim.

   - Nega endi aynan “Paxtakor”ni tanladingiz?

   - Braziliyaliklar tabiatiga mos kelarkan …” [32]

   1997 yil 26 noyabr kuni O’zbekiston kubogi uchun final o’yinida “Paxtakor”- “Neftchi” uchrashuvi 3:2 hisobda paxtakorchilar g’alabasi bilan yakunlandi. [29]

   Veyga da Silvaning murabbiylik uslubi haqida atoqli futbolchimiz Mirjalol Qosimov 1998 yil sentyabrida quyidagicha aytgan edi.

   “Bundan bir necha yil muqaddam Xans Ferel (Gollandiya) “Paxtakor”ga taklif etilgan edi. U o’z ishiga professionallarcha yondoshdi, yigitlarga futbolning ko’plab qirralarini o’rgatdi, jamoani 8-o’rindan to’rtinchi o’ringa ko’tara oldi, paxtakorchilar ikkinchi davrani mag’lubiyatsiz o’tkazdilar.

   Hozirgi kunda Veyga da Silva (Braziliya) rahbarligida chempionatda karvonboshilik qilishimiz ko’p jihatdan uning bilimi va mahoratiga bog’liq. Kichik va o’rta hajmdagi koptoklar bilan mashq qilish, to’p bilan “senlab gaplashish”ga o’rganish, jismoniy tayyorgarlik borasida doimo barcha jamoalarga ibrat bo’lish, har bir o’yinchi maydonga yonib tushish kabi fazilatlarni biz aynan undan o’rgandik. Men maydonda uning o’rinbosari bo’lib harakat qilishimdan faxrlanib yuraman, barcha masalalar bo’yicha maslahatlashib turamiz.” [33]  

   1998 yil 6 noyabr kuni O’zbekiston chempionatining muhim uchrashuvi – “Paxtakor” – “Navbahor” o’yini bo’ldi. Unda paxtakorchilar 30 ming tomoshabin ko’z o’ngida 2:0 hisobi bilan g’alaba qozondilar va olti yillik muddatdan so’ng O’zbekiston chempioni bo’ldilar [34]. “Paxtakor” klubinig bu muvaffaqiyatida braziliyalik murabbiy Veyga da Silvaning katta hissasi bor.

   “Braziliyadan taklif etilgan murabbiy Ubiraja Veyga da Silva “Paxtakor” jamoasi o’yin uslabiga, mashg’ulotlariga yangi-yangi dasturlar kiritdiki, natijada ushbu harakatlar ijobiy samara berdi. Demak, xorijlik murabbiy dastlabki vazifani uddaladi. Endi, uning zimmasida yana bir mas’uliyat bor – O’zbekiston terma jamoamizning Osiyo o’yinlarida g’olib chiqishi.” [35] 

   Ushbu bandni atoqli futbolchimiz Mirjalol Qosimov haqidagi qisqacha ma’lumot bilan tugatsak.

   “Ma’lumot uchun: Mirjalol Qosimov, 1970 yil 17 sentyabrda Toshkentda tug’ilgan, shahardagi 157-maktabda ta’lim olgan. Moskva sport internati hamda O’zbekiston Davlat jismoniy tarbiya institutini tamomlagan.

   Futboldagi birinch ustozi – Yuriy Gospodarchuk.

   “Paxtakor” (Toshkent), “Dinamo” (Minsk) va “Alaniya” (Vladikavkaz) jamoalarida to’p surgan.

   1985-1991 yillar mobaynida sobiq ittifoq o’smirlar, olimpiya terma jamoalariga a’zo bo’lgan. 1992 yildan O’zbekiston terma jamoasining yetakchi futbolchisi. Xalqaro o’yinlarning 18 tasida qatnashib, 8 to’p kiritgan. 1987 yil sobiq SSSR o’smirlar terma jamoasi safida jahon chempioni (Kanada), Yevropa chempionatining kumush medal sovrindori (Fransiya), 1988 yilda Yevropa (Chexoslovakiya) chempionligini qo’lga kiritgan.

   12-Osiyo o’yinlari (1994 yil, Yaponiya) g’olibi, Rossiya (1995 yil) chempioni, 1992 va 1996 yillar kumush medal sovrindori.

   1993 va 1997 yillari O’zbekiston kubogi egasi.

   1993 yil O’zbekiston chempionati kumush medal nishondori, mamlakatning eng yaxshi o’yinchisi.

   “Toshkent” Xalqaro turniri, “Mustaqillik kubogi”, 12-Osiyo o’yinlarining eng yaxshi futbolchisi, O’zbekistonda xizmat ko’rsatgan sport ustasi.

   Otasi – Qo’shoq aka va onasi Rixsixon opa qarilik gashtini surmoqdalar. Rafiqasi – Diloromxon, o’g’illari – Mirkamol (1992 yilda tug’ilgan, A.Sh.), Mirjamol (1996 yil, A.Sh.), qizlari Mohira (1994 yil, A.Sh.).” [33]

   Mirjalol Qosimov bugungi kunda – 2006 yil iyulida “Mash’al” (Muborak) futbol klubining o’ynovchi murabbiyidir (“Futbol ekspress”, 2006 yil 13 iyun).    

 

5.4.  O’ZBEKISTON  FUTBOL  TERMA  JAMOASINING  1998  YIL  DEKABRIDA  13-OSIYO  O’YINLARIDAGI  NATIJALARI

 

   1998 yil 6-22 dekabr kunlari Bangkok (Tailand) shahrida 13-Osiyo o’yinlari bo’lib o’tdi. Jami 23 ta mamlakat futbol terma jamoalari 8 guruhga bo’linib, birinchi bosqich o’yinlarni o’tkazishishdi. Shunda O’zbekiston o’z guruhidagi Mug’uliston terma jamoasini 15:0 hisobida yengib, mamlakatimiz futboli tarixida rekord o’rnatdi. 16 jamoa 2-bosqichga chiqishdi va 4 ta guruhga bo’linib bahsni davom ettirdilar [36]. Osiyo oyinlari o’tkazilish sxemasi tushunarli bo’lishi uchun va yaqinda  – 2006 yil noyabrida 16-Osiyo o’yinlari o’tkazilishini hisobga olib, 13-Osiyo o’yinlari 2-bosqichi, chorak, yarim va final o’yinlarini [37] va [38] dan keltirib o’taylik.

 

                                                                    1-GURUH

  Turkmaniston – Hindiston  3:2.      KXDR – Turkmaniston  1:1.     

O’zbekiston – Turkmaniston 1:1. 

  KXDR - O’zbekiston            0:4.      Hindiston - O’zbekiston  0:2.   

Hindiston – KXDR                 0:2.

     

Jamoa nomi

O’

Yu

D

M

T-N

O

O’zbekiston

 3

 2

1

 0

7 – 1

7

Turkmaniston

 3

 1

2

 0

5 – 4

5

 KXDR

 3

 1

1

 1

3 – 5

4

 Hindiston

 3

 0

0

 3

2 – 7

0

 

                                                                     2-GURUH

   Koreya – Yaponiya  2:0.           BAA – Koreya            1:2.        Quvayt – Koreya   0:1.

   BAA – Quvayt          0:5.           Yaponiya – Quvayt     2:1.       Yaponiya – BAA    0:1.

  

Jamoa nomi

O’

Yu

D

M

T-N

O

 Koreya

 3

  3

0

 0

5 – 1

 9

 Quvayt

 3

  1

0

 2

6 – 3

 3

 Yaponiya

 3

  1

0

 2

2 – 4

 3

 BAA

 3

  1

0

 2

2 – 7

 3

 

                                                                      3-GURUH

   Xitoy – Tojikiston  3:1.          Tojikiston – Eron  0:5.         Eron – Xitoy               2:1. 

   Ummon – Eron      4:2.           Ummon – Xitoy    1:6.         Tojikiston – Ummon  3:3.               

 

Jamoa nomi

O’

Yu

D

M

T-N

O

 Xitoy

 3

 2

0

 1

 10 – 4

6

 Eron

 3

 2

0

 1

 9 – 5

6

 Ummon

 3

 1

0

 1

   8– 11

4

 Tojikiston

 3

 0

1

 2

 4– 11

1

 

                                                                      4-GURUH

   Livan – Qatar                0:1.       Qatar – Qozog’iston  0:2.      Qozog’iston – Livan   0:3.

   Tailand – Qozog’iston  1:1.        Tailand – Livan        1:0.       Qatar – Tailand         2:1. 

 

Jamoa nomi

O’

Yu

D

M

 T-N

O

 Qatar

 3

 2

0

 1

 3 – 3

6

 Tailand

 3

 1

1

 1

 3 – 3

4

Qozog’iston

 3

 1

1

 1

 3 – 4

4

 Livan

 3

 1

0

 2

 3 – 2

3

 

                                   CHORAK  FINAL  BAHSLARI

   O’zbekiston – Eron       0:4.               Koreya – Tailand  1:2.

   Xitoy – Turkmaniston  3:0.               Qatar – Quvayt  0:0 (penaltilar bo’yicha  1:3). 

 

                                   YARIM  FINAL  BAHSLARI

   Xitoy – Eron   0:1.                      Quvayt – Tailand  3:0. 

 

   FINAL  BAHSI:             Eron – Quvayt  2:0.

 

   Yuqorida yozganimizdek, 13-Osiyo o’yinlarining chorak finalida O’zbekiston terma jamoasi Eron terma jamoasidan 0:4 hisobida mag’lubiyatga uchradi. Shu o’yinni bir oz tahlil etaylik. (Afsuski, muallif ushbu matchni televizorda ko’ra olmagan edi. Buning sababi quyidagichadir. Muallifni kimsalar (kaminaning fikricha, O’zbekiston maxsus xizmat organi xodimlari) 1998 yil iyun oyida qandaydir o’tkir hidli kimyoviy modda yordamida o’pkasini kasallantirgan edilar. U 1998 yil dekabr oyida ham og’ir ahvolda davolanishga qatnab yurgan edi. Kaminaning kasallantirish tafsilotlari qisqacha [39] maqolada yozilgan.)

   Eron - O’zbekiston uchrashuvi qiziqarli, avvaliga teng kurashda kechgan. Eronliklar dastlabki golni o’yindan tashqari holatda kiritishgan (bu murabbiy Veyga da Silvaning fikridir, bu fikr quyida keltirilgan). Bu hisob o’yinning 2-taym o’rtalarigacha o’zgarmagan. Shunda murabbiy Veyga da Silva 70-daqiqada Aleksandr Xvostunov o’rniga Rashid G’ofurovni, Mirjalol Qosimov o’rniga Shuhrat Rahmonqulovni maydonga tushirdi (bular hammasi yarim himoyachilardir). O’yin natijasi O’zbekiston foydasiga o’zgarmagach, V.da Silva oxirgi chora sifatida 78-daqiqada himoyachi Aleksey Semyonov o’rniga hujumchi Ne’matullo Quttiboyevni o’yinga tushirdi. Chunki chorak finalda 1:0 hisobida yutqizdingiz nima-yu, 4:0 hisobida yutqizdingiz nima, deyarli farqi yo’q (axir hokkeyda ham oxirgi daqiqalarda darvozabon o’rniga o’yinchini tushirib, hisobni tenglashtirishga harakat qilgan matchlar ko’p bolgan-ku). Natijada Eron terma jamoasining hujumchisi Ali Dayi erkin harakat qila boshlagan va oxirgi o’n daqiqada O’zbekiston terma jamoasi darvozasiga yana uchta to’p kiritilib, hisob 0:4 bo’ldi. Shunday qilib, Xasanzod bitta va Ali Dayi uchta to’p kiritishgan. [40]

  Himoyachi A.Semyonovning almashtirilishi borasida murabbiy Viktor Vasilevich Borisov 1999 yil yanvar oyida bunday degan edi.

   “ – Eron terma jamoasiga qarshi kechgan o’yin mobaynida Veyga da Silvaning uslubidagi hech bo’lmasa birorta ko’rsatmani noto’g’ri edi, deb baholay olasizmi?

   - Murabbiyning mahorati o’yin taqdirini oldindan ko’ra bilish, shunga mos ravishda futbolchilarni tayyorlash va to’g’ri ko’rsatma bera olishida. Yana qaytarib aytaman, mening fikrim Da Silvanikidan butunlay farq qilishi mumkin. Shunday bo’lsa-da, bir vaziyatda xatolikka yo’l qo’yildi, deb o’ylayman – himoyachi Semyonov o’yin davomida Ali Dayini mahkam ushlab turgandi. U almashtirildi-yu, Ali Dayi erkin qushga aylandi. Bu endi mag’lubiyat sababining kichkinagina ko’rinishlaridan biri, xolos. Balki Semyonov almashtirilmaganida ham mag’lubiyatga uchrashimiz mumkin edi. Chunki terma jamoamiz bu musobaqalarga yana takrorlayman, toliqqan holda tashrif buyurgandi.” [41]

   V.da Silva o’sha o’yindan keyingi matbuot anjumanida muxbirlar savollariga quyidagicha javob bergan edi.

   “- Janob da Silva, nima deb o’ylaysiz, Eron bilan bo’lgan uchrashuvda g’alaba qozonish mumkinmidi?!

   - To’g’risini aytsam biz hammadan ko’ra ko’proq eronliklardan qo’rqqan edik. Chunki Eron terma jamoasi juda kuchli futbolchilardan tashkil topgan bo’lib, ularning ko’pchiligi Fransiyadagi jahon chempionatida ishtirok etgandi. Biz ular bilan finalda uchrashganimizda yaxshi bo’lardi. Uchrashuvda tuzukroq natija ko’rsatishimiz mumkin edi! Biroq himoyachilarimizning xatolari tufayli o’yinni boy berdik.

   - Futbolchilarimizning Osiyo o’yinlaridagi ishtiroklarini qanday baholaysiz?

   - Yigitlarga mening e’tirozim yo’q … Quvaytliklar Osiyo o’yinlariga jiddiy tayyorgarlik ko’rishdi. O’yinlar boshlanishidan oldin ular Fors kurfazi kubogi sohibi bo’lishdi. Bu jamoa eronliklar bilan birgalikda chempionlikka da’vogar edi. Biz Quvayt bilan bo’lgan o’yinda yaxshi o’yin ko’rsata olmagan bo’lsak-da, ammo eng kerakli natijaga erishdik.

   Statistika natijalarimizga e’tibor bering-a. Biz hammadan ilgari ikkinchi bosqich yo’llanmasini qo’lga kiritib, Osiyo o’yinlarida hammadan ko’p to’p kiritdik.

   - Futbolchilardan kimlarning hatti-harakatlarini alohida ta’kidlashingiz mumkin?

   - Hozir bu haqda gapirishni istamayman.

   - Sizningcha yana qaysi futbolchi tarkibni kuchaytirishi mumkin edi?

   - Men jamoaga Maksim Shatskixni (“Spartak”-Moskva) jalb etolmaganimdan achinaman. Yana Aleksey Pisarev (“Temiryo’lchi”-Qo’qon) ham yordam berishi mumkin edi.

   - Hakamlarga e’tirozingiz bormi?

   - Deyarli yo’q. Faqatgina Eron bilan bo’lgan o’yindagi birinchi va uchinchi kiritilgan to’plarga e’tirozim bo’ldi. Menimcha gollar o’yindan tashqari holatlarda kiritildi.

   - Osiyo o’yinlaridagi futbol musobaqasining saviyasiga qanday baho berasiz?

   - Eron va Quvayt terma jamoalari boshqalardan ajralib turdi. Qolganlar esa o’rtamiyona futbol namoyish etishdi. Tashkiliy masalalar yaxshi bo’ldi. Uchrashuvlar kunduz kuni boshlandi. Bu holga esa futbolchilarimiz ko’nikishmagan edilar.

   - Keyingi rejalaringiz?

   - Hozir Braziliyaga ketayapman. Toshkentga 5 yanvarda (1999 yil,A.Sh.) qaytaman.” [42]

   O’zbekiston – Eron terma jamoalarining o’yini ko’p jihatdan hal qiluvchi o’yinlardan biri edi. Chunki bu o’yin g’olibi 13-Osiyo o’yinlarining ham g’olibi bo’lish ehtimoli katta edi. (Shunday ham bo’ldi: yuqorida yozganimizdek, Eron yarim finalda Xitoyni 2:1, finalda Quvaytni 2:0 hisobida yutib, 13-Osiyo o’yinlari chempionligini qo’lga kiritdi.)      

   O’zbekiston – Eron terma jamoalarining bu o’yini xususida muallifning fikri quyidagichadir. Bunda deyarli teng kuchli terma jamoalar to’p surishdi. O’yinning asosiy vaqtining katta qismi davomida hisob 1:0 Eron foydasiga bo’lib turgani ham bunga guvohdir. (Afsuski, O’zbekiston gazetalarida gollar urilgan daqiqalar aniq yozilmagan. “O’zbekiston futboli” gazetasida esa bu o’yin haqida quyidagi bittagina gap yozilgan: “O’zbekiston-Eron – 0:4. O’yinni televizor orqali kuzatganingiz tabiiy”.)

   Kaminaning fikricha, braziliyalik murabbiy Veyga da Silva rahbarligida O’zbekiston futbol terma jamoasining 1997 yil oktyabridan 1998 yil dekabrigacha erishgan muvaffaqiyatlarini hisobga olib, u bilan shartnomani yana ikki yilga uzaytirish kerak edi. Ya’ni 2000 yilgi 14-Osiyo o’yinlariga O’zbekiston futbol terma jamoasini tayyorlashga va “Paxtakor” klubini Osiyo qit’asidagi yetakchi klub darajasiga olib chiqishga sharoit yaratib berilishi zarur edi. Afsuski bunday bo’lmadi.

   Endi professional futbol o’yini bilan bog’liq siyosiy “o’yinlar” haqida ham to’xtalib o’tsak. O’zbekistondek avtoritar siyosiy rejim rahbariyatida odatda bir necha guruhlar bo’lib, ular davlatning  asosiy yo’nalishlarini boshqarish uchun o’zaro zimdan kurash olib boradilar. Bunday sharoitda o’z ishida yangilik qilmay, eskicha uslubda ishlab yurish qulaydir. Chunki biror tashabbus bilan chiqib, yangicha ishlay boshlasangiz, ma’lum bir xatolarga yo’l qo’yishingiz mumkin. Demokratiya sharoitida bu oshkora, hatto matbuotda muhokama etilib, vaqtida ko’rilgan chora-tadbirlar tufayli yangilik hayotga tatbiq etiladi. Yangilikni amalga oshirgan shaxsga, rahbarga nisbatan ziyolilar va xalq orasida hurmat oshadi. Avtoritar, ayniqsa O’zbekistondagidek politsiya rejimi bo’lgan sharoitda biror xato yoki kamchilik sodir bo’lgandan, shu paytgacha pistirmada o’tirgan eskicha fikrlovchi guruh yangilik qilayotgan guruh yoki shaxsga qarshi hujumga o’tadi. Natijada ularni ma’lum muddatga mag’lub etib, ishdan olinishiga va quyi mansabga o’tkazilishiga erishadilar. Oqibatda ish avvalgi eskicha uslubga, turg’unlik va tushkunlik sharoitiga qaytariladi. Shu hol 1999 yil yanvarida O’zbekiston futbolida ham takrorlandi.

   Keyingi voqealar rivojiga qarab muallif quyidagi xulosaga keldi. 13-Osiyo o’yinlari 1998 yil dekabrida tugagach, 1999 yil boshida O’zbekistonning eng yuqori rahbariyati darajasida natijalar muhokama etilgan. Oqibatda O’zR prezidenti I.Karimovning Davlat maslahatchisi, prezident apparatida sport ishlari bo’yicha rahbar bo’lgan Alisher Azizxo’jayev o’z vazifasidan chetlashtirilib, uni O’zbekiston Respublikasi prezidenti huzuridagi Davlat va jamiyat qurilishi akademiyasining (bu akademiya 1995 yilda tashkil etilgandi) rektori qilib tayinlandi. A.Azizxo’jayev O’zbekiston sportining eng yuqori rahbarlaridan biri bo’lganligiga quyidagi ma’lumotni misol sifatida keltiramiz.

   “1994 yil 17 oktyabr kuni 12-Osiyo o’yinlarida ishtirok etgan O’zbekiston sportchilari Yaponiyaning Xirosima shahridan Vatanimizga qaytib keldi. Ana shu munosabat bilan Toshkent aeroportida tantanali kutib olish marosimi bo’ldi.

   Marosimni Toshkent shahar hokimi K.To’laganov ochdi. Respublika Prezidentining Davlat maslahatchisi, sport delegatsiyasi rahbari A.Azizxo’jayev Xirosimada hilpiragan O’zbekiston bayrog’ini Bosh vazir A.Mutalovga topshirib, sportchilarimizning erishgan katta g’alabalari haqida gapirdi.  

   Marosimda so’zga chiqqan Bosh vazir A.Mutalov, O’zbekiston xalq shoiri E.Vohidov, Respublika davlat jismoniy tarbiya va sport qo’mitasi raisi S.Ro’ziyev va boshqalar sportchilarni tabriklab, O’zbekiston sportchilari nufuzli xalqaro musobaqada Vatanimiz sharafini munosib himoya qilganlarini, ayniqsa, futbolchilarimizning Osiyo o’yinlari chempioni unvonini qo’lga kiritishi ajoyib voqea bo’lganini ta’kidladilar.” [43]

   A.Azizxo’jayev bugungi kunda – 2006 yil 8 iyuldan boshlab O’zR prezidenti I.Karimov farmoniga asosan prezidentning Matbuot kotibi bo’lib ishlamoqda (“Xalq so’zi”, 2006 yil 8 iyul).

  Xullas kalom, braziliyalik mohir futbol murabbiyi Veyga da Silva Braziliyaga jo’nab ketdi. O’zbekiston futbol terma jamoasiga rahbarlik eski uslubga qaytarildi va O’zbekistonda professional futbolning ahvoli yildan-yilga yomonlashdi, turg’unlik va tushkunlika yuz tutdi.

 

6.  OZBEKISTON  FUTBOL  TERMA  JAMOASINING  1999-2005  YILLARDAGI  AHVOLIGA  DOIR  AYRIM  MA’LUMOTLAR

 

   Ma’lumki, 2000 yilgi Olimpiya musobaqalari Avstraliya shaharlarida o’tkazilishi rejalashtirilgan edi.  Saralash turnirida O’zbekiston futbol terma jamoasi futbol kam taraqqiy etgan Qirg’iziston, Tojkiston va Turkmaniston terma jamoalari bilan bahs olib bordi va o’z guruhida 1-o’rinni olib, Sidney Olimpiadasida qatnashish huquqini qo’lga kiritdi.  

   Rossiyalik futbol murabbiyi Pavel Sadirin O’zbekiston futbol terma jamoasini qabul qilish uchun 2000 yil 21 mart kuni Toshkentga keldi. U 2000 yil 4 iyunda O’zbekistonni tark etdi [44].  2001 yil iyulidan O’zbekiston futbol terma jamoasiga bosh murabbiy etib Yuriy Sarkisyan tayinlandi.

   2000 yil 12-29 oktyabr kunlari Bayrut (Livan) shahrida 12-Osiyo chempionati, ya’ni Osiyo Kubogi-2000 final o’yinlari bo’lib o’tdi. O’yinlar natijalari: O’zbekiston – Qatar – 1:1;  O’zbekiston – Yaponiya – 1:8;  O’zbekiston – Saudiya Arabistoni – 0:5 [45]. O’zbekiston futbol terma jamoasi mana shunday sharmandali hisob bilan yutqazib Toshkentga qaytdi. Tajribali terma jamoamizning bunday yirik hisobdagi mag’lubiyati eng avvalo bosh murabbiy Yu.Sarkisyanning xato taktikasidan darak beradi! Tabiiyki, Yu.Sarkisyan bosh murabbiylik vazifasidan iste’fo berdi.

   2000 yil 11 dekabrda rossiyalik Vladimir Salkov O’zbekiston futbol terma jamoasiga bosh murabbiy etib tayinlandi [45]. U terma jamoamizni xalqaro uchrashuvlarga tayyorlash maqsadida 2001 yil mart oyida Germaniyaga olib bordi. U yerda tayyorgarlik doirasida Germaniyaning ba’zi nir futbol klublari bilan uchrashuv o’tkazildi. Ulardan uchtasining natijalarini keltirib o’tsak: Karlsrue - O’zbekiston – 5:0 (21 mart); “SSV Roytlingen” - O’zbekiston – 3:2 (24 mart); Bayyer (Liverkuzen) - O’zbekiston – 2:0 (27 mart) [46]. Ya’ni O’zbekiston futbol terma jamoasining o’yin darajasi o’sha – 2001 yilda ham, hozir – 2006 yil yozida ham ko’pgina Yevropa klub jamoalari o’yin darajasidan pastroqdir! 

   Ma’lumki, 2002 yilda 17-jahon chempionati Yaponiya va Janubiy Koreyada o’tkazildi. Shu chempionatning saralash o’yinlari 1-bosqichida 2001 yil bahorida O’zbekiston futbol terma jamoasi Turkmaniston, Iordaniya va Xitoy Taypeyi bilan uchrashdi va 1-o’rinni olib, 2-bosqichga chiqdi.

   FIFA 17-jahon chempionatining final qismida 32 o’rindan 4 tasini Osiyo qit’asi mamlakatlariga ajratgan edi. Yaponiya va Janubiy Koreya mezbon mamlakatlar sifatida qatnashishi kafolatlanganligi uchun, Osiyoning qolgan mamlakatlari yana ikki o’rin uchun kurash olib borishdi. 2001 yil avgust-oktyabr oylarida O’zbekiston futbol terma jamoasi saralash o’yinlarining 2-bosqichida “B” guruhda Xitoy, BAA, Qatar va Ummon bilan bahs olib bordi ([47] va [48]).

   2001 yil 17 avgust.  BAA - O’zbekiston  –   4:1.

   26 avgust.                O’zbekiston – Qatar –  2:1.

   8 sentyabr.              O’zbekiston – Ummon – 5:0.

   15 sentyabr.            Xitoy - O’zbekiston  -  2:0.

   23 sentyabr.            O’zbekiston – BAA  -  0:1.

   28 sentyabr.            Qatar - O’zbekiston – 2:2.

   13 oktyabr.              Ummon - O’zbekiston – 4:2. 

   19 oktyabr.              O’zbekiston – Xitoy  –  1:0. 

 

                                    “B”  GURUHI

   

Jamoa nomi

O’

Yu

D

M

T-N

O

 Xitoy

8

 6

1

 1

13 – 2

19

 BAA

8

 3

2

 3

10– 11

10

O’zbekiston

8

 3

1

 4

13– 14

10

 Qatar

8

 2

3

 3

10– 10

  9

 Ummon

8

 1

3

 4

  7– 16

  5

 

   Hozir keltirilgan o’yin natijalaridan bittasini ozroq tahlil etaylik. 2001 yil 28 sentyabr kuni Qatar – O’zbekiston uchrashuvida O’zbekiston terma jamoasining bosh murabbiyi Vladimir Salkov katta xatoga yo’l qo’ydi. Bu haqda [49] maqoladan iqtibos keltiraylik.

   “O’tgan haftada jamoamiz navbatdagi turda Doxada Qatar termasiga qarshi maydonga tushishdi. 2:1 hisobida g’alabaga erishayotgan vaqtimizda, ming afsuski, so’nggi daqiqalardagina yutuqni qo’ldan chiqarib qo’ydik. Barchamiz bosh murabbiy Salkovning qilayotgan ishlariga hayronmiz. Uchrashuvning 74-daqiqasida termamiz “yuragi”, o’zining eng zo’r o’yinlaridan birini o’tkazgan sardorimiz Qosimovni Akopyansga almashtirishini hech ham tushunmadik.

   Mirjalolning o’yindan chiqishi jamoa harakatlarida katta “salbiy” o’zgarishlarga olib keldi. Yurtdoshlarimiz shundan so’ng deyarli mezbonlar darvozasiga xavf sola olishmadi. Akopyans esa qo’pol bo’lsa ham “o’lganni ustiga tepgan” qilib o’yin qoidasini buzdi … Oxiri nima bilan yakunlangani hammamizga ma’lum.” [49]

   Xuddi mana shu ikki ochko keyingi bosqichga chiqish uchun yetmadi. Keyingi bosqichga “B” guruhidan BAA chiqdi.

   2001 yil 13 oktyabr kuni O’zbekiston terma jamoasi Ummon terma jamoasiga 4:2 hisobi bilan yutqazgach, Vladimir Salkov bosh murabbiy vazifasidan iste’fo berdi [50].

   “A” guruhida 1-o’rinni Saudiya Arabistoni, 2-o’rinni esa Eron terma jamoasi egalladi. Pley-off o’yinida BAA hamda Eron terma jamoalari uchrashdi va 3:0 hisobi bilan Eron terma jamoasi g’alaba qozondi (“Sport” gazetasi, 2001 yil 2 noyabr). 2002 yilgi 17-jahon chempionatining yana bir yo’llanmasi taqdiri Osiyodagi Eron va Yevropadagi Irlandiya terma jamoalari o’rtasidagi uchrashuvda hal bo’ldi. Bu o’yinda irlandiyaliklar g’alaba qozonib, 17-jahon chempionatida ishtirok etishdi.

   Ma’lumki, 2002 yil 29 sentyabr – 14 oktyabr kunlari Janubiy Koreyada 14-Osiyo o’yinlari, jumladan futbol bo’yicha xalqaro uchrashuvlar bo’ldi. Pusan shahrida “D” guruhida O’zbekiston terma jamoasi Yaponiya, Bahrayn va Falastin terma jamoalari bilan bahs olib bordi [51].

 

   2002 yil 28 sentyabr.  O’zbekiston – Bahrayn – 0:3.

   1 oktyabr.                    O’zbekiston – Falastin  - 2:0. 

   5 oktyabr.                    O’zbekiston – Yaponiya – 0:1.

 

   Futbolchilarimiz o’z guruhidan chiqa olmay, odatdagidek musobaqalarni erta tark etishdi.

   2002 yil dekabr oyida O’zbekiston futbol terma jamoasiga bosh murabbiy etib “Traktor” jamoasining murabbiyi Ravshan Haydarov tayinlandi.

   O’zbekiston futbol terma jamoasining bosh murabbiylari masalasida 2004 yil 21 dekabrigacha bo’lgan quyidagi ma’lumotlar qiziqarlidir.

   “Terma jamoamizni boshqargan bosh murabbiylar.

   1. Ravshan Haydarov – 23 (+13=5-5, to’plar nisbati 44-26.

   2. Vladimir Salkov  – 20 (+11=3-6,  42-26).

   3. Rustam Akramov – 18 (+13=3-2,  46-16).

   4. Rustam Mirsodiqov – 12 (+5=3-4,  29-21).

   5. Ubiraja Veyga da Silva – 11 (+5=4-2,  34-10).

   6. Bahodir Ibrohimov – 8 (+2=0-6,  10-17).

   7. Maxmud Rahimov (marhum, A.Sh.) – 7 (+6=0-1, 24-4).

   8. Yuriy Sarkisyan – 6 (+1=1-4, 7-20). 

   9. Aleksandr Ivankov (marhum, A.Sh.) – 4 (+0=1-3, 4-7).

   10. Viktor Borisovda – 1 (+1=0-0, 8-1).

   11. Leonid Ostroushko – 1 (+1=0-0, 1-0).

   12. Pavel Sadirin (marhum, A.Sh.) – 1 (+0=0-1, 0-2).” [52]

 

   2003 yil o’yinlariga doir bitta faktni keltirib o’taylik. Olimpiada-2004 ning daralash o’yinlari 2-bosqichida 2003 yil 3 may kun Toshkentda O’zbekiston Olimpiya terma jamoasi Eron Olimpiya terma jamoasi bilan o’ynadi. O’yin 1:3 hisobi bilan Eron foydasiga hal bo’ldi. O’zbekiston Olimpiya terma jamoasi Olimpiya-2004 o’yinlari finaliga chiqa olmadi va bosh murabbiy Viktor Jalilov iste’foga chiqarildi [53]. 

   O’zbekiston futbol terma jamoasi 2004 yilgi futbol bo’yicha 13-Osiyo chempionatining saralash o’yinlaridan o’tib, 2004 yil iyul oyida Xitoyda o’tgan final bosqichida ishtirok etdi. “C” guruhidagi o’yin natijalarini [54] dan keltiramiz.

 

 2004 yil 18 iyul.   Saudiya Arabistoni - Turkmaniston – 2:2;    Iroq - O’zbekiston – 0:1.

               22 iyul.   O’zbekiston – Saudiya Arabistoni – 1:0;       Turkmaniston – Iroq – 2:3.

               26 iyul.   O’zbekiston – Turkmaniston – 1:0;               Saudiya Arabistoni – Iroq – 1:2.

 

 

                             “C”  GURUHI

   

Jamoa nomi

O’

Yu

D

M

T-N

O

 O’zbekiston

 3

 3

0

 0

3 – 0

9

 Iroq

 3

 2

0

 1

5 – 4

6

 Turkmaniston

 3

 0

1

 2

4 – 6

1

 Saudiya Arabistoni

 3

 0

1

 2

3 – 5

1

 

   Ta’kidlash lozimki, O’zbekiston futbol terma jamoasi qiziqarli va mahoratli o’yini hisobiga emas, balki terma jamoamizning eng mohir o’yinchisi Mirjalol Qosimovning asosan standart vaziyatlarda yaxshi o’yini tufayli faqat bittadan to’p kiritish hisobiga chorak finalga yo’l oldi (albatta bu g’alabalarda terma jamoamizning boshqa futbolchilarining ham kattagina hissasi bor). 

   O’zbekiston terma jamoasi chorak finalda Bahrayn terma jamoasi bilan bahs olib bordi. Shu o’yinni tahlil etishdan oldin futbol taktikasiga doir bitta muhim faktni keltirib o’tsak.

   “Futbolda taktikaning asosiy uch ko’rinishi mavjud: 1) O’yinchilar joylashuvi;

   2) Jamoaning hujumda yoki himoyadagi harakati; 3) Standart vaziyatlar.” [55]  

   Qizig’i shundaki, hozirgi zamon futbolida muhim match taqdiri tajribali murabbiyning to’g’ri taktikasi asosida o’yin boshlanganiga qadar asosan hal etiladi: agar futbol jamoasi o’zining tajribali murabbiyi ko’rsatmalarini yaxshi bajara olsa, kerakli g’alabaga erishadilar. Bahrayn terma jamoasi murabbiyi xorvatiyalik Srechko Yurchich taktikasiga doir mulohazalarni [56]-maqoladan keltirib o’taylik.

   “O’zbekiston matchga quyidagi tarkibda chiqdi: darvozadagi o’rinni Yevgeniy Safonov egalladi, bu birinchi kutilmagan yangilik (syurpriz) edi, chunki jamoamiz lageriga terma jamoaning asosiy darvozaboni Aleksey Polyakov yetib kelgan edi, lekin chempionatning boshlang’ich ikki matchida birorta gol o’tkazmagan Safonovni darvoza oldida qoldirishga murabbiylar qaror qilgan ko’rinishadi; Aleksey Nikolayev chap-markaziy himoyachi, Andrey Fyodorov himoya markazida, Asror Aliqulov o’ng-markaziy himoyachi bo’lib o’ynadi; tayanch yarim himoyachisi bo’lib odatdagidek Timur Kopadze ishtirok etdi, Server Jeparov ko’nikib ketgan hujum qiladigan markaziy yarim himoyachi rolida qatnashdi, metr (frans. metr – o’qituvchi, ustoz, murabbiy [7, 408-b.], A.Sh.) Mirjalol Qosimov esa o’yinni boshqara turib, butun maydon bo’ylab harakat qilishi mumkin edi, albatta ko’proq maydon markazida harakat qildi; oldinda ikki hujumchi Vladimir Shishelov va Aleksandr Geynrix o’ynadi.

   Ko’rib turganimizdek hech qanday syurprizlar yo’q va jarohat olgan Baxtiyor Ashurmatovni hisobga olmaganda, deyarli barcha kuchlilar tarkibda o’z o’rinlarida edi. Bahraynliklar esa bizning murabbiylarga syurpriz tayyorlashgandi. Srechko Yurchich terma jamoamiz o’yinini juda diqqat bilan o’rgangan ko’rinadi, O’zbekiston terma jamoasi markaziy yarim himoyachilar hujumda kuchlidirlar, himoyada yomon ishlab berishadi (o’ynaydi), bu mavsumda o’z klubida hujumchi rolida o’ynayotgan va, menimcha, o’ng yarim himoyachi o’rnidagi o’yindan uzoqlashgan Anvar Soliyevdir, deb to’g’ri xulosa chiqargan. Bundan tashqari himoyada bor-yo’g’i uchta himoyachi o’ynamoqda va chekka yarim himoyachilar, ayniqsa Anvar Soliyev qanotlarni himoya qilishga ulgurmaydilar va shu sababli ularni qanotlarda ajratib qo’yish bemalol mumkin.

   Shundan kelib chiqib Srechko Yurchich juda mantiqli ish tutdi. Bahrayn terma jamoasining bosh pleymeykeri Talal Yusuf maydon markazida Timur Kopadze va Server Jeparov bilan bo’ladigan kurashda o’zini ko’rsata olmasligini, ular muqarrar ravishda uni o’yindan chiqarishlarini va oqibatda Bahrayn hujumchilari Safonov darvozasiga zarba uchun snaryadlarsiz qolishlarini tushunib, xorvat murabbiyi uni chap qanotga o’tkazdi, u yerda bizning yarim himoyachimiz Anvar Soliyev unga qarshilik ko’rsatishi kerak edi. Yurchich rejasiga ko’ra mohir Talal Yusuf o’zini erkin his etishi kerak, chunki Soliyev himoyaviy harakatlarda unchalik yaxshi emas, O’zbekiston terma jamoasining taktik sxemasida (3-5-2) sof o’ng himoyachi yo’q. Agar Aliqulov Soliyevga yordamga kelgan taqdirda ham, u himoyaning o’ng markaziy zonasini (grekcha zone – mintaqa, viloyat, A.Sh.) ochiq qoldirishga majbur bo’ladi, bu esa chopqir hujumchi Muhammad Zafarga va juda o’tkir Aal Huvaylga operativ imkoniyat yaratib berardi.” [56]

   O’yinning 60-daqiqasida Bahrayn terma jamoasi darvozasi yaqinida jarima to’pi belgilandi (bu standart vaziyat deyiladi). Shunda M.Qosimov yolg’ondakamiga, tepadigan kabi yugurib borib, oyog’ini to’p ustidan olib o’tdi. Shu lahzada uning yonida turgan Aleksandr Geynrix to’pni darvozaning boshqa burchagiga zarb bilan tepdi. Natijada to’p darvozaga kiritildi va 1:0 hisobida O’zbekiston terma jamoasi hisobda oldinga chiqdi. 71-daqiqada Aal Hubayl hisobni tenglashtirdi, 77-daqiqada esa u ikkinchi to’pni O’zbekiston terma jamoasi darvozasiga kiritdi.

   O’zbekiston terma jamoasi murabbiylari T.Kopadze o’rniga tayanch yarim himoyachisi Marat Bikmoyevni o’yinga tushirishdi. U hujum chizig’iga o’tdi va bizning jamoa 3-4-3 sxemasida o’ynay boshladi. Match tugashiga 3 daqiqa qolganida A.Geynrix uzatib bergan to’pni  V.Shishelov raqib darvozasiga kiritishga muvaffaq bo’ldi. Matchning asosiy vaqti 2:2 hisobi bilan tugadi.

   Qo’shimcha 15 daqiqadan ikki taym davomida hisob o’zgarmadi. Afsuski, qo’shimcha taym o’rtasida bosh murabbiy R.Haydarov M.Qosimov o’rniga  Koshelevni maydonga tushirdi. O’yin taqdiri penaltilar urish bilan hal etiladigan bo’ldi. O’zbekiston terma jamoasining darvozaboni Safonov raqib zarbalaridan birini qaytara oldi. Lekin Bikmoyev va Koshelev (!) to’pni 11 metrlik masofadan darvozaga kirita olmadilar [56]. (Agar Koshelev o’rnida M.Qosimov bo’lganida u gol kiritgan bo’lardi.) Xullas kalom, O’zbekiston terma jamoasi Bahrayndan penaltilar bo’yicha mag’lubiyatga uchradi va yarim final bosqichiga o’ta olmadi.

   Ushbu o’yin tahlilidan ko’rinib turibdiki, o’yin taqdiri avvalambor bosh murabbiyning  boy tajribasi va to’g’ri traktikasi asosida qo’lga kiritilgan edi, qolaversa murabbiy taktikasini to’g’ri amalga oshirgan futbolchilarning ham hissasi bor.

   2006 yilgi 18-Jahon chempionatiga saralash o’yinlarining asosiy bosqichi 2005 yil fevralida boshlandi. [57]-maqoladan o’yinlar natijalarini keltirib o’tsak.

 

2005 yil 9 fevral.   O’zbekiston – Saudiya Arabistoni – 1:1.    

            25 mart.   Quvayt - O’zbekiston – 2:1.

            30 mart.    Janubiy Koreya - O’zbekiston – 2:1.           

             3 iyun.  O’zbekiston – Janubiy Koreya – 1:1.

             8 iyun.   Saudiya Arabistoni - O’zbekiston – 3:0.        

 

   2005 yil 17 avgust kuni “A” guruhida qatnashayotgan jamoalarning oxirgi tur uchrashuvlari bo’lib o’tdi: O’zbekiston – Quvayt va Janubiy Koreya – Saudiya Arabistoni. Shu o’yin arafasidagi jamoalar erishgan natijalar quyidagicha edi.

 

                                      “A”  GURUHI

   

    Jamoa nomi

O’

Yu

D

M

T-N

O

Saudiya Arabistoni

5

 3

2

 0

9 – 1

11

 Janubiy Koreya

5

 3

1

 1

9 – 4

10

 Quvayt

5

 1

1

 3

2– 10

  4

 O’zbekiston

5

 0

2

 3

4 – 9

  2

 

   O’zbekiston – Quvayt matchini alohida 8-bandda tahlil etsak. Chunki muallif 2005 yil 20 may kuni O’zbekiston madaniyati va sporti, jumladan futbol muammolariga bag’ishlangan Talabnoma loyihasini yozdi. Uni bir guruh inson huquqlari himoyachilari bilan birga muhokama qildi va 31 may kuni O’zR Madaniyat va sport ishlari vazirligi binosi oldida piket o’tkazdi. Shu tadbir va uning natijalari haqida 7-bandda bayon etishga o’tamiz.                          

                             

7.  MUALLIFNING  2005  YIL  31  MAY  KUNI  O’zR  MADANIYAT  VA  SPORT  ISHLARI VAZIRLIGI  BINOSI  OLDIDA  O’TKAZGAN  PIKETI  VA  UNGA  QARSHI  QILINGAN  TAZYIQLAR

 

7.1.  BIR  GURUH  INSON  HUQUQLARI  HIMOYACHILARINING  O’ZBEKISTON  MADANIYATI  VA  SPORTI  MUAMMOLARIGA  DOIR  TALABNOMASI

 

   Ma’lumki, O’zR prezidenti I.Karimovning 2004 yildagi farmoniga asosan O’zR Davlat jismoniy tarbiya va sport qo’mitasi O’zR Madaniyat vazirligi tarkibiga kiritildi va bugungi kunda O’zR Madaniyat va sport ishlari vazirligi deb ataladi.

   Muallif 2005 yil 31 may kuni O’zR Madaniyat va sport ishlari vazirligi oldida piket o’tkazish va vazirlikka dolzarb muammolar haqida yozilgan Talabnomani topshirish tashabbusi bilan chiqdi. Shu maqsadda kamina “Bir guruh inson huquqlari himoyachilarining O’zRsining madaniyati va sporti muammolariga doir talablari” deb ataluvchi Talabnoma (Murojjatnoma)ning loyihasini tayyorladi. Muallif 2005 yil 20 va 27 may kunlari Freedom House (Ozodlik uyi)ning Toshkentdagi vakolatxonasiga bir guruh inson huquqlari himoyachilarini taklif etdi. Yig’ilishda Talabnoma loyihasi muhokama qilindi va 31 may kuni Madaniyat va sport ishlari vazirligi binosi oldida piket o’tkazish haqida qaror qabul qilindi.

   Odatda demokratik mamlakatlarda piket (frans. pequet – 1) Kichik soqchilar otryadi; 2) Zabastovka (ish tashlash, A.Sh.) yuz bergan rayonda qorovullik qilib yuruvchi ishchi guruhi [6, 1-j., 585-b.]) ma’murlarni oldindan ogohlantirmasdan o’tkaziladi. Chunki fuqaro piket qilishiga sabab – o’zining yoki jamoatchilik ahamiyatidagi muammosi hal bo’lmayotgan paytda muamoga davlat idoralari va ommaviy axborot vositalari e’tiborini jalb etish uchun o’tkazadi. Shu sababli piket o’tkazish uchun oldindan ruxsat olish shart emas. Masalan, qonunlarda, jumladan O’zR qonunlarida ham miting, namoyish masalalarida oldindan ruxsat olish kerakligi haqida yozilgan. Lekin piket so’zi o’sha moddada yo’q. Masalan, O’zR Ma’muriy javobgarlik to’g’risidagi kodeksining 201-moddasida “Yig’ilishlar, mitinglar, ko’cha yurishlari yoki namoyishlar uyushtirish, o’tkazish tartibini buzish” deb ataladi. 

   Shunday bo’lsa-da, 2005 yil 13-14 may kunlari Andijonda bo’lib o’tgan qonli voqealar va yuzlab begunoh fuqarolar halok bo’lganligini hisobga olib, kamina Toshkentdagi hokimiyat idoralarini 31 may va 5 iyun kuni o’tkaziladigan piket haqida yozma xabar berishni o’rinli deb topdi. Bunday yozma xabar matni ham inson huquqlari himoyachilarining 20 may kungi yig’ilishida tasdiqlandi. Shu matnni keltirib o’tsak (bu matnni dastlab 2004 yilda inson huquqlari himoyachisi Konstantin Stepanov tayyorlagan edi, rus tilidan o’zbek tiliga kamina o’girgan).

 

  “O’zR Oliy Majlisi Senatining raisi                                M.Sharifxo’jayevga

    O’zR Oliy Majlisi Qonunchilik palatasining raisi       E.Halilovga

    Toshkent shahar hokimi                                               A.To’xtayevga

    O’zR Ichki ishlar vazirligiga

    O’zR Milliy xavfsizlik xizmatiga

    O’zbekistonda akkreditatsiyadan o’tgan elchixonalarga

    O’zbekistonda akkreditatsiyadan o’tgan ommaviy axborot vositalariga

    O’zbekistonda akkreditatsiyadan o’tgan xalqaro tashkilotlarga

                                                                                

    Toshkent shahar, Mirobod tumani, Norxo’jayev ko’chasi, 17-uy, 9-xonadonda yashovchi

    Ahmadjonov Shuhratdan 

                                                           A  R  I  Z  A

   Sizga ma’lum qilamanki, O’zbekiston Respublikasi Mustaqillikka erishganiga deyarli 14 yil bo’lgan bo’lsa-da amaldorlarning beparvoligi, to’rachiligi, korrupsiyalashganligi, urug’-aymoqchiligi, bir-birini qo’llashi, qonunlar va Konstitusiyaning buzilish jinoyatlarini mansabdor shaxslar tomonidan yashirishi natijasida madaniyat va sport sohasidagi ba’zi bir muhim muammolar hal qilinmayotir. Aniq muammolar haqida biz plakatlarimizda yozamiz.

   Shu sabablarga ko’ra va har yili 5 iyun kuni Atrof-muhitni asrash xalqaro kuni sifatida nishonlanishi munosabati bilan, biz – 15 kishidan kam bo’lmagan bir guruh fuqarolar piket o’tkazishga qaror qildik:

   1) 31 may kuni soat 10.00 dan 12.00 gacha O’zR Madaniyat va sport ishlari vazirligi binosi oldida;

   2) 3 iyun kuni soat 10.00 dan 12.00 gacha O’zR Prezisenti Devonxonasining binosi oldida.

   Biz demokratik fuqarolik jamiyati tarafdorimiz va bizning xavfsizligimizni ta’minlashingizni Sizlardan iltimos qilamiz.

   Biz o’z navbatida tartibni va qonunga rioya etishni kafolatlaymiz. Bizning plakatlar siyosiy jihatdan izchil bo’ladi.

   Bizning xavfsizligimizni ta’minlashingizni so’raymiz.

 

   Piket tashabbuskori       imzo      Shuhrat Ahmadjonov.

   2005 yil  20 may.”

 

   Piket o’tkazilishi haqidagi arizani Toshkent shahar hokimiyati, O’zR Ichki ishlar vazirligi, O’zR Milliy xavfsizlik xizmatiga kamina 20 may kuni olib borib topshirdi.

   Talabnomada madaniyat sohasidagi talablar: 1) O’zbekiston Respublikasi Milliy kutubxonasi uchun yangi bino qurib berilsin; 2) Mashhur o’zbek hofizi Dadaxon Hasanga konsert zallarida va stadionlarda konsert berishga sharoit yaratib berilsin; 3) Mashhur o’zbek hofizi, xalq artisti Sherali Jo’rayevga konsert zallarida va stadionlarda konsert berishga sharoit yaratib berilsin; 4) Xalqimizning mashhur va sevimli ashulachisi va kinoartisti Klara Jalilovaga O’zbekiston xalq artisti faxriy unvoni berilsin; 5) Xalq mablag’larini no’noq badiiy filmlarga sarflash to’xtatilsin va yaxshi filmlar ishlab chiqarishni talab qilamiz, degan talablar yozilgan edi. Shuningdek, Talabnoma oxirida sport sohasidagi, jumladan O’zbekiston futboliga doir talablar ham bayon etilgan edi. Talabnomaning futbolga doir matnini rus tilida yozilgan [58] maqoladan keltiramiz.

 

                                             “O’zbekiston Respublikasi prezidenti                         I.Karimovga

                                              O’zR Oliy Majlisi Senatining raisi                            M.Sharifxo’jayevga

                                              O’zR Oliy Majlisi Qonunchilik palatasining raisi    E.Halilovga 

                                              Toshkent shahar hokimi                                            A.To’xtayevga

                                              O’zbekistonda akkreditatsiyadan o’tgan elchixonalarga

                                              O’zbekistonda akkreditatsiyadan o’tgan ommaviy axborot vositalariga

                                              O’zbekistonda akkreditatsiyadan o’tgan xalqaro tashkilotlarga

 

   . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

   Bizning O’zbekiston sporti, jumladan futboli sohasidagi talablarimiz.

   1. O’zbekiston Ichki ishlar vaziri bo’lib ishlayotgan militsiya general-polkovnigi Zokirjon Almatov O’zbekiston Respublikasi Futbol federatsiyasi prezidenti lavozimidan iste’fo berishini talab qilamiz.

   Qisqacha izoh. 1994 yil oktyabrida Xirosima (Yaponiya) shahrida 12-Osiyo o’yinlari bo’lib o’tdi va unda O’zbekiston futbol terma jamoasi Osiyo qit’asining chempioni bo’ldi. O’sha vaqtda O’zR Bosh vaziri Abdulhoshim Mutalov O’zbekiston Futbol federatsiyasi prezidenti edi. 1995 yil dekabrida O’zbekiston Futbol federatsiyasi prezuidenti etib O’zR Ichki ishlar vaziri Zokirjon Almatov tayinlandi. O’sha kundan boshlab O’zbekiston futboli buhronga yuz tutdi va natijalar yildan yilga yomonlashib bordi. 1998 yilda O’zbekiston futbol terma jamoasi ozroq muvaffaqiyatlarga erishdi va uncha katta bo’lmagan yuksalish davri bo’ldi. Buning sababi Braziliyadan ko’zga ko’ringan mutaxassis Veyga da Silvaning O’zbekiston futbol terma jamoasiga bosh murabbiy etib tayinlanishi bo’ldi. Asosan uning tinimsiz mehnatlari tufayli Bangkok (Tailand) shahrida o’tgan 13-Osiyo o’yinlarining birinchi bosqichida 13-Osiyo o’yinlari va O’zbekiston futboli tarixida o’ziga xos rekord o’rnatdi: mamlakatimiz terma jamoasi Mo’g’iliston terma jamoasini 15:0 (!) hisobi bilan yutdi! Ammo O’zbekiston futbol terma jamoasini tayyorlashga braziliyalik murabbiy Veyga da Silvaga berilgan vaqtning kamligi aynan chorak final uchrashuvida ko’rindi. 1:0 hisobi deyarli ikkinchi taym oxirigacha saqlandi. Va match oxirida bizning terma jamoamiz darvozasiga yana uchta gol kiritildi va hisob 4:0 bilan Eron terma jamoasi foydasiga hal bo’ldi. Eslatib o’tamiz, Eron terma jamoasi futbol bo’yicha 13-Osiya o’yinlarining chempioni bo’ldi. Veyga da Silva Braziliyga jo’nab ketdi va O’zbekiston futbolida yana qattiq tanazzul davri davom etdi.

   2000 yil oktyabrida Livanda futbol bo’yicha 14-Osiyo Kubogi o’yinlari bo’lib o’tdi. O’zbekiston futbol terma jamoasi Yaponiya terma jamoasiga sharmandali 1:8, Saudiya Arabistoniga esa – 0:5 hisobi bilan yutqazdi! 2003 yilda olimpiadaning saralash o’yinlarida O’zbekiston olimpiya futbol terma jamoasi Toshkentda Eron terma jamoasiga 1:3, Tehrondagi javob uchrashuvida esa 0:6 (!) hisobi bilan mag’lubiyatga uchradi!

   Futbolni noshud boshqarish, O’zbekiston Oliy liga futbol klublariga yetarlicha e’tibor berilmaganligi natijasida “Do’stlik” (Toshkent viloyati) va “Qo’qon-1912” (Qo’qon) kuchli futbol klublari o’yinchilari har tarafga jo’nab ketishdi va bu klublar mavjudligi umuman barham topdi va o’z faoliyatini to’xtatdi. Natijada futbol bo’yicha O’zbekiston Oliy ligasida 2004 va 2005 yillarda faqat 14 klub qatnashmoqda.

   Shunday qilib, O’zbekiston professional futbolining barbod bo’lishida deyarli o’n yildan beri O’zbekiston futbol federatsiyasi prezidenti ham bo’lib ishlab kelayotgan hozirgi O’zbekiston ichki ishlar vaziri Zokirjon Almatov katta hissa qo’shdi. Biz etikdo’z poyabzal tuzatishi, oshpaz ovqat tayyorlashi, militsiya generali Ichki ishlar vazirligidagi o’z ishi bilan chegaralanishi kerak, F U T B O L  deb ataluvchi millionlab kishilarning demokratik o’yinini militsiya usullari bilan boshqarishi kerak emas, deb hisoblaymiz! 

   2. Braziliyalik futbol murabbiyi bilan to’rt yilga shartnoma tuzishni talab qilamiz! O’zbek xalqi mintalitetiga (tabiatiga) Braziliyaning juda go’zal futboli naqadar mos keladi. Futbol bo’yicha Jahonning besh marta chempioni bo’lgan yagona mamlakat Braziliya  ekanligini eslatib o’tishga hojat bormikan!

   3. O’zbekiston oliy liga klublariga Lotin Amerikasi va Afrikadan, birinchi navbatda Braziliyadan ko’zga ko’ringan futbol ustalaridan uchtagacha legionerlarni  taklif etish va shartnoma tuzish maqsadida O’zbekiston oliy liga klublariga moliyaviy ta’minlashni talab qilamiz! O’zbek futbolchilari bitta jamoada yonma-yon o’ynabgina qit’aviy va jahon darajasidagi mahoratli futbolchi bo’lishlari mumkin va kerak. Shu bilan birga jahon reytingida klub jamoalari birinchiligi darajasi oshib boradi. Faqat shu holda O’zbekiston terma jamoasi futbol bo’yicha jahon birinchiligining final bosqichiga chiqishi mumkin va ishtirokchi bo’la oladi.

   4. Braziliyalik futbol murabbiyi va legionerlar bilan shartnoma tuzish mobaynida jahonda futbol qiroli deb tan olingan Pele bilan maslahatlashish o’rinli va zarurdir. Shundan so’ng uni qo’yoshli O’zbekistonga mehmonga albatta taklif etmoq kerak. Bizning mamlakatda millionlab futbol muxlislari yashashadi va aynan Pelening O’zbekistonga kelishi o’ziga xos futbol bayramiga aylanadi.

   1) Ahmadjonov Shuhrat (ushbu talablar tashabbuskori, manzil: Toshkent sh., Mirobod tumani, Norxo’jayev ko’chasi, 17-uy, 9-xonadon (bugungi kunda – 2006 yil uylida muallif quyidagi manzilda yashamoqda: Toshkent, Farg’ona yo’li ko’chasi, 101-uy, 81-xonadon (Qo’yliq bozori yaqinida) A.Sh.); 2) Abduvosiqov Abduvali; 3) Varaksin Anatoliy; 4) Chadova Nataliya; 5) Volkobrun Lidiya; 6) Turg’unov A’zam.” [58]

 

7.2.  BUYUK  FUTBOL  QIROLI  EDSON  ARANTES  do  NASIMENTO - PELE  HAQIDA  AYRIM   HAYRATLANARLI  MA’LUMOTLAR

 

   O’quvchimiz e’tibor bergan bo’lsa, Talabnomaning 4-bandida buyuk futbol qiroli Peleni O’zbekistonga taklif etish iltimos qilingan. Albatta, Pele to’g’risida yer yuzida eshitmagan, uni tanimaydigan kishi deyarli bo’lmasa kerak. Uning hayotiga, futboldagi muvaffaqiyatlariga oid ko’pgina aniq ma’lumotlarni hamma ham bilavermaydi. Masalan, bitta oddiygina savol: “Pele” so’zining ma’nosi qanday, qachon va nima uchun unga shu laqab qo’yilgan? Muallif ham 40 yildan ortiq futbolga qiziqib, ozmi-ko’pmi ishqibozlik qilgan bo’lsa-da, ushbu katta maqolani yozish davomida Pele haqida ko’pgina qo’shimcha faktlarni o’qidi. Keling, shu ajoyib faktlarga sizni ham oshno etaylik. Agar, mabodo bu faktlarni bilsangiz, yana bir karra o’qib zavq oling!

   “Edson Arantes du Nasimentu (Pele, A.Sh.) professional futbolchi oilasida voyaga yetdi. Uning otasi Dondinyo, San-Paulu shtati jamoalaridan birida to’p surib, oila tebratardi. Ammo uchrashuvlardan birida olingan jiddiy jarohat uning faoliyatiga nuqta qo’ydi.

   “Pele” so’zi portugal tilidan tarjima qilinganda “teri” degan ma’noni anglatishini aytib o’tish joiz.

   Futbol Qiroli o’z faoliyati davomida 1282 ta to’p kiritgan. U jahon chempioni nomini qo’lga kiritganida hali 18 yoshga ham to’lib ulgurmagandi (17 yilu 249 kun edi).

   Pele 1974 yilgacha “Santos”da to’p surgach, futbol Qiroli AQShning “Kosmos” jamoasi tarkibiga kelib qo’shildi. (U uch yilda 7 million dollarga shartnoma ochdi.) U “Kosmos” tarkibida shu uch yil mobaynida 67 uchrashuvda 37 ta to’p kiritishga muvaffaq bo’ldi.

   1977 yil 1 oktyabrda Edson Arantes du Nasimentu katta futbol bilan vidolashdi. Xayrlashuv uchrashuvi Nyu-Yorkdagi “Giants” o’yingohida o’tkazildi. Kuchli yomg’ir yog’ib turishiga qaramay, 75646 ta chiptaning barchasi qo’lma-qo’l bo’lib ketdi. Bu xayrlashuv uchrashuvida Pele faoliyat yuritgan ikki jamoa – “Santos” va “Kosmos” o’zaro kuch sinashdilar. Har ikkala jamoasi tarkibida ham bir taymdan harakat qilgan qahramonimiz, 43-daqiqada “Kosmos” tarkibida to’p kiritdi va shu jamoa o’yinda g’alaba qozondi – 2:1.

   Bugungi kungacha (2001 yil 9 noyabrgacha, A.Sh.) Pele Braziliya sport vaziri lavozimida ish olib bordi, telekanallarning birida sharhlovchilik qildi. U tomonidan ishlab chiqilgan milliy futbolni isloh qilish haqidagi qonun ham parlament tomonidan tasdiqlandi.” [59]

   Quyidagi maqolada Pele bilan bog’liq 17 ta qiziqarli fakt yozilgan. Kamina ulardan beshtasini keltirib o’tishni o’rinli, deb hisobladi.    

   “1-fakt. Edson Arantes du Nasimentu – Pelening shaxsiy ismi. U Braziliyaning Minas-Jeraus shtatidagi Tres-Korasays shaharchasida 1940 yil 23 oktyabrida dunyoga keldi. Uni yoshligidan Pele deb atashardi. Bu laqab unga qayerdan yopishganini esa na Pelening o’zi, va na uning do’stlari eslay olishadi. Hech kim “Pele” so’zining kelib chiqish sababini aniq aytolmaydi.

   2-fakt. Rasmiy uchrashuvlarda urilgan gollar bo’yicha mutlaq rekord faqatgina Pelega tegishli. 1363 uchrashuvda 1283 ta gol. Bundan 1216 tasini u 1956 yil 7 sentyabridan to 1974 yil 2 oktyabrigacha bo’lgan muddatda “Santos” klubi va Braziliya terma jamoasi safida kiritgan. Pelening futbolchilik faoliyatidagi eng sermahsul yil 1956 yildir. Ayni shu yilda u 126 ta gol urishga erishdi.

   3-fakt. Pele o’zining 21 yillik futbol faoliyati davomida 32 chempionatda g’olib chiqdi. Shundan 3 tasi – jahon chempionatidir. 90 marta xet-trek (uchta gol, A.Sh.), 30 marta poker (to’rtta gol, A.Sh.), 4 marta beshtadan gol va bir marta “Botofago” klubiga 8 marta darvozani aniq nishonga olgan.

   6-fakt. Ayniqsa, muxlislar “Fluminense” darvozasiga kiritilgan golni hech unutoolmasalar kerak. O’shanda u darvozabondan qabul qilgan to’pni hech kimga bermasdan, butun jamoani aldab o’tib raqib darvozasiga joylagandi. Braziliyaliklar tomonidan “asr goli” sifatida e’tirof etilgan bu golga “Marakana” stadionida maxsus yodgorlik o’rnatilgan.

    17-fakt. Pele haqida yuzdan ziyod qo’shiqlar yaratilgan.” [60]

   “Braziliyalik Peleni butun dunyo ahli barcha zamonlarning eng kuchli futbolchisi sifatida yaxshi biladi. Biroq u yaxshigina musiqachi ekanligini hamma ham bilavermaydi. Tez kunlarda uning qo’shiqlaridan tuzilgan albom sotuvga chiqariladi. Uch karra jahon chempioni sanaladigan 65 yoshli Pele dunyo bo’ylab safar uyushtirganida har doim gitarasini o’zi bilan birga olib yuradi. U ayni paytgacha 500 tadan ziyod qo’shiq yaratdi. Bu qo’shiqlarning eng yaxshilari “Pelejinga” deb nomlangan albomga jamlandi. Pele bossa nova, yumshoq jaz va samba ohanglarida kuylashni yoqtiradi. U musiqachi sifatida yuqori cho’qqilarni zabt etgani yo’q. Lekin u bunga urinib ham ko’rmagan. Uning maqsadlari kamtorona. “Bu albom bilan men orzuimni ruyobga chiqardim”, - deydi Pele.” [61]  

   Ushbu band boshidagi “Pele” so’zi bilan bog’liq savolga ham javob beraylik.

   “Pele deyarli yarim asrdan keyin nemis jurnalistlari oldida uning taxallusi o’lguday joniga tekkanini va uni o’zining haqiqiy ismi Edson Arantes do Nasimento nomi bilan atashlarini xohlashini tan oldi. “Pele – bu mening ismim emas, - deydi u. – Mening ismim Edson va hech qachon meni Pele deb atashlarini yoqtirmaganman”. Futbol qiroli bu laqabni otasi Joao Ramosa do Nasimento bilan bir jamoada o’ynagan darvozabon Bill tufayli orttirib olgan. Yosh Edson golkiperlikni haddan tashqari yaxshi ko’rardi, lekin “Bile, ur”, - deb baqirishlari hamda “Bile” ismini noto’g’ri talaffuz qilishdan paydo bo’lgan taxallusi uni qiynardi. “Maktabda bir bola meni Pele deb masxara qildi, lekin, birinchi kuni bu mening jahlimni chiqarmadi va unga e’tiroz bildirmadim” – deya eslaydi Pele. Aytib o’tish kerakki, Edson o’zining ismini ham otasining xatosi tufayli qo’yilgan deb o’ylaydi. Otasi unga mashhur kashfiyotchi Tomas Alva Edison sharafiga ism qo’yishni xohlagan.” [62]

   Endi O’zbekiston madaniyati va sporti, jumladan futboli muammolariga doir 2005 yil 31 may kuni o’tkazilgan piket tafsilotlariga o’tsak bo’ladi.     

 

7.3.  2005  YIL  31  MAY  KUNI  O’ZBEKISTON  MADANIYAT  VA  SPORT  ISHLARI  VAZIRLIGI  BINOSI  OLDIDAGI  PIKET  TAFSILOTLARI

 

   Toshkentdagi inson huquqlari himoyachilari 2005 yil aprel-may oylarida ko’pgina piket o’tkazganlari sababli kuchishlatar organ xodimlari, ayniqsa militsiya zobitlari piketni barbod qilish choralarini izlashardi. Ular piket o’tkaziladigan kun tongotar inson huquqi himoyachisining uyiga kelardilar, ba’zilarini tuman ichki ishlar boshqarmasiga olin ketishar, ba’zilarini esa ko’chaga chiqartirmay, uy qamog’ida tutishardi. Bu holat soat 14.00-15.00 largacha davom etardi.

   Muallif militsiya xodimlari 31 mayga o’tar kechasiyoq kaminaning uyi oldida soqchilik qilishlarini va 31 may ertalab tutib olib ketishlarini hisobga olib, 30 may kuni uyiga bormadi. U 29 yil avval Samarqandda tanishgan va bugungi kunda Toshkentda institutda dars berayotgan tanish domullanng uyiga bordi, suhbatlashdi va o’sha yerda tunab qoldi. Shu sababli kamina 31 may ertalab piket joyiga sog’-omon yetib bordi. (Uchastka noziri, militsiya kapitani Muqim Aliyev 2005 yil 1 iyun kuni muallif bilan o’tkazgan suhbatida 31 may ertalab uxlab qolgani va shu sababli kamina uyiga kech borganligini afsus bilan gapirdi. Shunda unga tasalli berish uchun kamina 31 mayga o’tar kechasi uyda bo’lmagani, boshqa joyda to’nagani, shu sababli agar kechasidan kelib qorovullik qilganida ham kaminani uyda topa olmasligini aytdi.) [58]

   Muallif piket uchun plakatlar tayyorladi va ularda quyidagi yozuvlar bor edi.

   1) O’zbekiston Milliy kutubxonasi uchun yangi bino qurib berilsin!

   2) Hofiz Dadaxon Hasanga konsert zallarida va stadionlarda konsert berishi uchun sharoit yaratib berilsin!

   3) Hofiz Sherali Jo’rayevga konsert zallarida va stadionlarda konsert berishi uchun sharoit yaratib berilsin!  

   4) Klara Jalilovaga O’zbekiston xalq artisti unvoni berilishini talab qilamiz!

   5) Xalqimiz pullarini no’noq badiiy filmlarga sarflash to’xtatilsin!

   6) Militsiya general-polkovnigi Zokirjon Almatov O’zbekiston futbol federatsiyasi prezidentligidan iste’fo bersin!

   7) Braziliyalik futbol murabbiyi bilan bir necha yillik shartnoma tuzilsin!

   8) O’zbekiston Oliy liga futbol klublariga Lotin Amerikasi va Afrikadan legionerlarni taklif etish uchun moliyaviy ta’minot muammosi hal etilsin!

   9) Futbol qiroli Peleni O’zbekistonga mehmonga taklif etishlaringizni iltimos qilamiz!

   10)   Xalq sevgan Sherali hofizlar qani?

           Xalq suygan mard noiblar qani?

           Xalq hayronu lol, aniq javobi qani?

           Haqiqiy sababin ayting, janob Prezident!

 

    Shunday qilib, muallif 2005 yil 31 may kuni soat 10.00 da Madaniyat va sport ishlari vazirligi binosi oldiga kelganida inson huquqlari himoyachilaridan birortasi kelaolmagani ma’lum bo’ldi (ularni militsiya xodimlari o’z uylaridan chiqarishmabdi). Piketning ijobiy tomonlaridan biri shundaki, bunday norozilik aksiyasini bir kishi ham o’tkazaverishi mumkin. Kamina o’zining katta papkasidan 4 ta plakatni chiqardi: madaniyat muammolariga doir 2- va 3- plakatlarni skotch bilan birlashtirdi, xuddi shunday sportga oid 5- hamda 6-plakatlarni birlashtirdi. So’ngra ikki qo’lida 4 ta plakatni ushlab, O’zbekiston Madaniyat va sport ishlari vazirligi binosi oldida turdi. Ucn daqiqadan so’ng kamina oldiga ikki nafar 30 yoshlardagi baquvvat yigitlar kelishdi. Ulardan biri: “Bu yerda nima qilayapsiz? Bu yoqqa bering!” dedi va plakatlarni muallif qo’lidan olib qo’ydi. Kamina savol berdi: “Kimsizlar?”. U plakatni bukladi va sherigiga berdi. Keyin chuntagidan guvohnomasini chiqardi va ko’rsatdi. Kamina guvohnomani o’qib, o’z qog’ozchasiga yozib oldi: Toshkent shahar Ichki ishlar bosh boshqarmasi, jinoyat-qidiruv boshqarmasi xodimi, militsiya mayyori Abduqahhor Abdumo’talov. Kamina oldiga yana birnecha xodim keldi. Ulardan biri – tuman ichki ishlar boshqarmasi boshlig’ining buyrug’I bilan kaminani Mirobod tuman IIB siga avtomobilda tutib ketishdi. O’sha kungi voqealar [58] maqolada batafsil yozilgan.

 

7.4.  2005  YIL  31  MAY  KUNI  MIROBOD  TUMAN  ICHKI  ISHLAR  BOSHQARMASI  RAHBARLARI  VA  TOSHKENT  SHAHAR  BOSH  PSIXIATRI  X. HUSANXO’JAYEV  MUALLIFNI  SO’ROQ  QILISH  TAFSILOTLARI

 

   Muallifni 2005 yil 31 may kuni Toshkent shahar, Mirobod tuman ichki ishlar boshqarmasi (IIB) boshlig’i, militsiya podpolkovnigi Abdumajid Mullajonov kabinetiga olib kirishdi. U: “Qaranglarchi, sumkasida nimalar bor ekan?” deb buyruq berdi. Muallif yonida turgan Mirobod tuman jinoyatchilik oldini olish (profilaktika) bo’limi boshlig’i, militsiya podpolkovnigi va mayyor (familiyalarini bilmayman) sumkadagi narsalarni chiqarib, stol ustiga qo’yishni buyurishdi. Ikkalasi kaminaning ikki papka qog’ozlarni ochib, matnlarni o’qiy boshlashdi. A.Mullajonov esa kamina oldiga kelib, plakatlar solingan katta papkani oldi, o’z stoli yaqiniga qaytib borib papkani ochdi va plakatlarni o’qib ko’ra boshladi. 

   Ushbu maqolada A.Mullajonovning futbolga doir bergan savollarinigina keltirib o’tsak. U 6-plakatni ko’zdan kechirgach, uni ovoz chiqarib o’qidi va g’azab bilan so’radi: “Siz nega Zokirjon Almatov iste’fosini talab qilayapsiz?” Muallif javob berdi: “1994 yilda 12-Osiyo o’yinlarida O’zbekiston futbol terma jamoasi Osiyo chempioni bo’lgandi. 1995 yil oktyabrida Zokirjon Almatov O’zbekiston futbol federatsiyasi prezidenti etib tayinlandi. O’shandan beri o’n yilga yaqin vaqt o’tdi va bizning professional futbolimiz chuqur inqirozni boshidan kechirmoqda. Axir Z.Almatovning Ichki ishlar vaziri sifatida  ishlari juda ko’p-ku. Unga Futbol federatsiyasi prezidentligi nima uchun kerak? Biz – inson huquqlari himoyachilari agar u ushbu lavozimni futbol sohasidagi mutaxassis va tashkilotchi shaxsga topshirsa yaxshi bo’ladi, deb hisoblaymiz”. Podpolkovnik A.Mullajonov: “U futbolning bosh homiysidir. U moliyaviy yordam berish orqali futbol taraqqiyotiga katta yordam bermoqda” dedi. Shu payt tintuv o’tkazayotgan profilaktika bo’limi doshlig’i, podpolkovnik kaminaning sumkasi ichiga qarab: “Bular qanday kitoblar? Ko’rsatingchi!” dedi. Muallif sumkasidan o’z bloknotlarini chiqardi va unga berdi. Natijada kaminaning e’tibori bo’lindi va A.Mullajonovning oxirgi gapiga javob berish imkoniyatiga ega bo’lmadi. Aslida IIV vaziri Z.Almatov  futbolga moliyaviy yordamni o’z jamg’armasidan, otasidan qolgan boylik hisobidan emas, avtoritar siyosiy rejim kuchishlatar organlarga ajratgan IIVning juda katta byudjet pullaridan beradi. Bunday mablag’lar bevosita Futbol federatsiyasiga berilmog’i kerak, toki O’zbekiston professional futbolini taraqqiy ettirish uchun bu mablag’ni qanday ishlatish yaxshiroq ekanligini futbol mutaxassislari hal etishsin.

   Aftidan, Mirobod tuman IIB boshlig’i A.Mullajonov va uning atrofidagi amaldorlar IIV vaziri, general-polkovnik Zokirjon Almatovning “futbolni boshqara olish qobiliyati” yo’nalishidagi lavozim (mundir) obro’sini saqlab qolishga va muallifni jiddiy jazolashga qaror qilishdi. U Mamedovni chaqirishni buyurdi        

 (Jambul Mamedov -Mirobod tuman IIB jinoyat-qidiruv bo’limi xodimi, militsiya mayyori). U kelgach: “Bu hamma papkalar, disketlar va plakatlarni oling. U tushuntirish xati yozsin. Unga hech narsani qaytarib bermanglar”, dedi.

   Muallifni boshqa xonaga olib chiqib, 7-8 xodimning bir soatga yaqin baqir-chaqirig’i, do’q-po’pisasi ostida kamina tushuntirish xatini yozdi. Shundan so’ng kaminani yana podpolkovnik A.Mullajonov kabinetiga olib borishdi. Uning o’ng tomonidagi stulda 55-yoshlardagi erkak kishi o’tirardi. A.Mullajonov muallifni chap tomondagi stulga o’tirishga taklif etdi. Notanish erkak birinchi savolni berdi. Uning bu savoli kamina esida qolmadi, chamasi u kaminaning familiyasi va ismini so’radi. Muallif javob berdi va undan o’zini tanitishni so’radi. U: “Husanxo’jayev Xayrulla Lutfullayevich, Toshkent shahar bosh psixiatri” dedi va muallifning ko’zlariga diqqat bilan qarab turardi. Aftidan u muallif qanday munosabat bildirishini aniqlamoqchi edi. (Muallif 1980- hamda 1981-yillarda kursdosh do’stlarini Samarqandda va Jizzaxda to’plab, O’zbekistonda yangi siyosiy partiyani tuzish masalasini muhokama qilgandi. O’shandan beri avvaliga Sovet Ittifoqi maxsus xizmat organlari (KGB – Davlat xavfsizlik qo’mitasi), 1991 yil kuzidan esa O’zbekiston maxsus xizmat organlari shunchalik ko’p va turli tazyiqlarga duchor qildiki, uni endi biror narsalar yoki tazyiqlar bilan hayratga solish qiyin.)

   Mirobod tuman IIB boshlig’i kabinetida Toshkent shahar bosh psixiatri (ruhshunosi) X.Husanxo’jayev bilan uchrashgach, IIB xonasida 7-8 nafar militsiya xodimlari deyarli bir soat davomida shovqin-suron qilishlari, baqirishlari, o’shqirishlari, qo’llarini paxsa qilib muallif yuzi, ko’zi oldida silkitishlari sababi ayon bo’ldi: ular bosh psixiatr bilan uchrashuv oldidan muallifni ruhiy muvozanatdan chiqarishga bor kuchlari bilan harakat qilishgandi! 

   Bosh psixiatr navbatdagi savollarni bera boshladi

    - Qayerda ishlaysiz? Nimaning hisobiga tirikchilik qilayapsiz?”

    - Men suratkashman, suratkashlik orqali tirikchilik qilaman.

    - Sizda fotostudiya bormi? Patentingiz bormi?

    - Men yakka tartibda ishlayman va Toshkent shahridagi bozorlarda odamlarni suratga tushiraman. Patent masalasiga kelsak, 2000 yil 30 avgust kuni Toshkentdagi Akmal Ikromov (hozirgi Uchtepa) tumanida yashaganimda A.Ikromov tuman hokimi nomiga yozma murojaat qilib, patent berishlarini so’ragandim. Hokim o’rinbosari rad javobini berdi, u pasportim doimiy propiska bo’lgan joyda, ya’ni Jizzaxda patent olishim va o’sha yerda soliq to’lashim kerakligini yozib berdi. Men 28 yildan beri Toshkentda yashayapman. Endi soliq to’lash uchun har oyda Jizzaxga borishim kerakmi? O’zR Soliq kodeksida fuqaro pasporti doimiy propiska bo’lgan joyda deb yozilgan emas, balki yashash joyida soliq to’lashi kerak, deb yozilgan.

   - Uylanganmisiz? Bolalaringiz bormi?”

   - Men 1980 yilda Moskvada uylanganman. 1980 yilda o’g’lim tug’ilgan. Sharoitlar shunday bo’ldiki, 1982 yil may oyida xotinim bilan ajralishdik. U o’g’lim bilan Moskvada qoldi. Hozir o’zim yolg’iz yashayapman.

   - Siz qarindoshlaringiz bilan aloqa qilayapsizmi?

   - Qarindoshlar Jizzaxda va Samarqandda yashashadi. Har bir-ikki yilda borib turaman va ba’zi bir qarindoshlarni yo’qlab turaman.

   - Bugungi piketda sizlarning talablaringiz nimadan iborat edi?

   - Masalan, hofizlar Sherali Jo’rayev, Dadaxon Hasanga konsert berishlari uchun sharoit yaratib berilishini so’radik. 1991 yildan beri Toshkentda Sherali Jo’rayevning konsertlari bo’lgan emas.

   Shunda muallif orqasidagi divanda o’tirgan Mirobod tuman IIB boshlig’ining o’rinbosari, militsiya podpolkovnigi Erkin Abdullayev suhbatga qo’shildi: “Siz qushlarga doir, quhlarga doir yaqinda o’tkazgan piket haqida gapirib bering”. Bosh psixiatr X.Husanxo’jayev uning savolini qo’llab-quvvatlab so’radi.

   - O’shanda sizlarning talablaringiz qanday edi?

   - Ha, biz 4 may kuni ekologik muammolarga bag’ishlangan piket o’tkazdik. O’shanda biz, masalan, Toshkent shahrida daraxtlarni, jumladan chinorlarni kesish to’xtatilishini talab qildik. Chinor O’zbekiston Qizil kitobiga kiritilgan. Qonunga asosan har bir chinorni kesish uchun O’zbekiston Vazirlar mahkamasining ruxsati kerak. Lekin shahar hokimiyatida o’tirgan va yuzlab chinorlarni kesishga buyruq berayogan amaldorlar bunday ruxsatga ega emaslar. 4 may kungi piketni o’tkazish maqsadlaridan biri mana shudir.

   Psixiatr tirjayib:

   - Qo’ysangizchi, har bir chinorni kesish uchun Vazirlar Mahkamasidan ruxsat olish? Bu endi sira to’g’ri kelmaydi.

   - Chinorlar O’zbekiston Qizil kitobiga kiritilgan. Qizil kitobga kiritilgan barcha narsalarni kesishdan oldin Vazirlar Mahkamasidan ruxsat olinmog’i kerak. Aks holda o’zboshimchaligi va xizmat vazifalarini suiiste’mol qilgan bunday amaldorlar qonunga muvofiq jazoga tortilishlari shart.

   - Siz birorta partiyaga a’zomisiz?

   - Ruyxatdan o’tgan birorta partiyaga a’zo emasman. Men inson huquqlari himoyachisiman.

   - Siz o’z talablaringizda tashkilot nomidan imzo chekkansiz. Sizning tashkilotingiz bormi?

   - Ha, men “Demokratlar davrasi” nomli nodavlat notijorat tashkilotining raisiman.

   - Sizning tashkilotingiz ro’yxatdan o’tganmi?

   - Yo’q, bizning tashkilot adliya bo’limida ro’yxatdan o’tmagan.

   Bosh psixiatr X.Husanxo’jayev IIB boshlig’i A.Mullajonovdan so’radi:

   - Ular ro’yxatdan o’tmay faoliyat olib borishlari mumkinmi?

   A.Mullajonov: - Yo’q, bunga huquqi yo’q, - dedi, sungra qo’shimcha qildi – Ular horijdan mablag’ olishadi va horij grantlari hisobiga faoliyat olib borishmoqda.

   Muallif A.Mullajonovning bu gapiga bunday javob berdi.

   - Shaxsan men shu kungacha hech qanday horijdan pul yoki grant, biror dollar yordam olgan emasman.

   So’ngra muallif X.Husanxo’jayevga murojaat qildi.

   - Agar sizga davlat ro’yxatida qayd etilganlik fakti kerak bo’lsa, bizning tashkilot ro’yxatdan o’tgan emas. Shu sababli har bir inson huquqlari himoyachisi o’z nomidan imzo chekkan, deb hisoblashingiz mumkin.   

   Bosh psixiatr e’tiroz bildira boshladi. Shunda kamina inson huqulari himoyachilari yig’ilishlar bayonnomalari yozilgan ish daftarini o’z sumkasidan chiqardi va dedi:

   - Bugungi piketga chiqishdan oldin biz – inson huquqlari himoyachilari 20 va 27 may kunlari yig’ilish o’tkazdik. O’sha yerda o’z talablarimizni bandma-band muhokama qildik va ovozga qo’ydik. Mana bu yerda yig’ilishlar bayonnomalari bor.

   Bosh psixiatr X.Husanxo’jayev ish daftarini muallif qo’lidan oldi, varaqlab chiqdi va o’z oldiga stol ustiga qo’ydi. Shundan so’ng dedi:

   - Menda boshqa savollar yo’q.

   Podpolkovnik A.Mullajonov muallifga buyruq berdi:

   - Chiqib turing!

   U o’z o’rinbosari, podpolkovnik E.Abdullayevga dedi:

   - U o’sha yerda kutib tursin.

   Muallifni Mirobod tuman IIBdagi xonalardan biriga olib borishdi. Uni u yerda soat 14.30 gacha kutishga majbur qilishdi. So’ngra ketishga ruxsat berishdi.

   Muallif Mirobod tuman IIBdan chiqqach, bir haftadan so’ng, 2005 yil 7 iyun kuni O’zR prezidenti I.Karimovga, O’zR Oliy Majlisi Senatining raisi M.Sharifxo’jayevga, Oliy Majlis Qonunchilik palatasining raisi E.Halilovga, Oliy Majlisning Inson huquqlari vakili (ombudsmani) S.Rashidovaga, IIV vaziri Z.Almatovga, O’zbekistonda akkreditatsiyadan o’tgan ko’pgina elchixonalar, ommaviy axborot vositalari va xalqaro tashkilotlar nomiga Murojaatnoma yozdi va tarqatib berdi [55]. Ko’pgina sansalorliklardan so’nggina 2005 yil 23 avgust kuni Mirobod tuman IIB sining xodimi, militsiya mayyori Ibrohim Parpiyev (u terrorizmga qarshi kurash bo’limining xodimi bo’lsa kerak) muallifning deyarli barcha narsalarini, jumladan ikki papka qog’ozlarini, plakatlarini, 21 ta kompyuter disketalarini, ish daftarini qaytarib berdi …

   Muallif ushbu piket tafsilotlari haqida rus tilida maqola yozdi ([58]ga qarang). Maqola oxirida P.S da (lot. postskriptum – yozilgandan so’ng [7, 514-b.]) futbolga doir quyidagi oxirgi ma’lumotlarni keltirgan edi.

   “2006 yil yozida Germaniyada o’tkaziladigan futbol bo’yicha Jahon chempionatining saralash o’yinlarida O’zbekiston futbol federatsiyasi prezidenti, general-polkovnik Z.Almatovning “qoyilmaqom rahbarligida” O’zbekiston futbol terma jamoasining oxirgi “muvaffaqiyatlari” haqida yozish o’rinlidir: 1) 2005 yil 3 iyunda Toshkentda O’zbekiston va Janubiy Koreya terma jamoalari o’rtasida saralash o’yini bo’ldi va o’yin 1:1 hisobi bilan yakunlandi; 2) 2005 yil 8 iyun kuni Saudiya Arabistoni poytaxti – Er-Riyod shahrida O’zbekiston terma jamoasi 3:0 hisobida mag’lubiyatga uchradi! Shunday qilib, O’zbekiston futbol terma jamoasi besh tur o’yinlardan so’ng 15 imkoniyatdan 2 ochko olib, o’z guruhida oxirgi o’rinni egallab turibdi!” [58]

 

8.  O’ZBEKISTON – QUVAYT  TERMA  JAMOALARINING  2005  YIL  17  AVGUST  KUNI  TOSHKENTDAGI  O’YINI  VA  SHOIR  BAHROM  RO’ZIMURODOVNING  FUTBOL  HAQIDAGI  SHE’RI

 

   FIFA taqvimiga asosan o’z guruhlarida 3-o’rinni olgan terma jamoalar o’zaro bahs yuritishlari belgilangan edi. Agar O’zbekiston terma jamoasi oxirgi o’yinda 2005 yil 17 avgust kuni Quvayt terma jamoasini yengsa, o’z guruhida 3-o’rinni olardi.

   2005 yilda germaniyalik Xayns-Yurgen Gyode O’zbekiston terma jamoasiga bosh murabbiy edi. Terma jamoamizning o’yin natijalari juda yomon bo’lganligi uchun 2005 yil iyunida X-Yu. Gyode bilan tuzilgan shartnoma to’xtatildi va u Germaniyaga jo’nab ketdi. Bir oy davomida Ravshan Haydarov terma jamoamizning bosh murabbiyi bo’lib ishladi. 2005 yil iyul oxirida O’zbekiston futbol terma jamoasiga angliyalik 58 yoshli Bobbi Hougton bosh murabbiy etib tayinlandi [63]. 

   2005 yil 17 avgust kuni Toshkentda 50 ming tomoshabin (ular orasida muallif ham bor edi) ko’z o’ngida O’zbekiston – Quvayt terma jamoalarining uchrashuvi bo’lib o’tdi. O’yinning 1-taymida quvaytliklar mamlakatimiz terma jamoasi darvozasiga ikkita javobsiz to’p kiritishdi.

   Birinchi taym oxirrog’ida, 41-daqiqada O’zbekiston terma jamoasi hujumchisi Aleksandr Geynrix quvaytliklar jarima maydoniga yugurib kirib bordi. To’p bir necha qadam nariroqda bo’lsa-da, Geynrix yiqilib tushdi. Shunda malayziyalik hakam     11 metrlik jarima to’pi urilishini belgiladi (kaminaning shaxsiy fikri bo’yicha, o’sha holatda 11-metrlik jarima to’pi belgilashga sabab yo’q edi).

   Ikkinchi taymda O’zbekiston terma jamoasi o’yinchisi Maksim Shatskix 62-daqiqada to’pni boshi bilan urib darvozaga kiritdi va hisob 2:2 bo’ldi.

   Qizig’i shundaki, quvaytlik hujumchi Bashar Abdulaziz O’zbekiston terma jamoasi jarima maydoniga yugirib kirib yiqilib tushganida (xuddi A.Geynrixga o’xshab, lekin to’p quvaytlik futbolchi yaqinida edi) hakam 11 metrlik jarima to’pini belgilamadi, aksincha unga simulyatsiya (lot. simulatio mug’ambirlik – mug’ambirlik bilan o’zini kasallik holatiga solish [8, 9-j., 645-b.]) qilganlikda ayblab, unga sariq kartochka ko’rsatdi.

   Uchinchi to’pni Anvar Soliyev kiritdi va 3:2 hisobi bilan O’zbekiston terma jamoasi g’alaba qozondi.