РИЗО ОБИД
Мен
нечун тарк
этдим
Ўзбекистонни?
Ўнг сўз׃ УФҚНИНГ
ОШИҒИ
Осмонга
қарасангиз, оддий
кенгликни
кўрасиз. Аммо
ана шу
осмоннинг бағрида
биз ҳатто
тасаввуримизга
ҳам сиғдира
олмайдиган
дунёлар
мавжуд.
Уммонга
қарасангиз,
оддийгина
жимирлаб
турган сев
кенглигини
кўрасиз. Аммо
ана шу уммон
тубида шу қадар
кўп
хазиналар
борки, одам
боласининг хаёлидан
ҳам ўтмаган.
Инсон ҳам
ана шундай.
Унинг
кўриниши
оддий, ҳаракатлари
гоҳо ёқимли,
гоҳо ёқимсиз,
гаплари
баъзан ундай,
баъзан
бундай бўлиши
мумкин. Аммо
дилида
шундай бир
дунёлар
борки, буни
ўзидан бошқа ҳеч
ким билмайди.
Бугунги
куннинг энг
долзарб
мавзуларини қўрқмай
қаламга
оладиган,
дилидагини
яширмай айтадиган,
воқеаларга
бефарқ қараб
тура
олмайдиган,
одамлар нима
дер экан дея
ўз фикрини қалбига
кўмиб, дилини
қабристон қилиб
ўтирмайдиган
адиб Ризо
Обиднинг “Мен
нечун тарк этдим
Ўзбекистонни?”
деб
номланган
хотирларини
ўқир эканман
юқоридаги
фикрлар
хаёлимдан
ўтди.
Содда ва
самимий
тарзда
ёзилган хотираларга
беғараз нигоҳ
отсангиз, бир
умр ўз йўлини
қидирган, ўз
сўзини
айтишга
интилган
ўзбекнинг
образи кўз
олдингизга
келади.
У гоҳо
адашган, гоҳида
адолатсизлик
дороғочи
остида қолган,
гоҳида хато қилган,
гоҳида ҳақ чиққан,
гоҳида
сарсон-саргардон,
аммо мағрур,
доим олдинга,
ўз дилидаги қояларга
томон
интилган
ўзбек.
У ўзига
тўқ,
одамлардан
бир нарса
истамайди,
ёрдам кутмайди,
яхшиликларига
жавоб талаб қилмайди...
аммо уларга
хизмат қилгиси
келади. Ана
шу йўлда
кетаверади...
кетаверади.
Олдинга қараб…
Олдинга қараб
кетганлар уфқнинг
ошиқларидир..
Ризо
Обиднинг
осмони,
уммони -
дилида ётган дунёсига
бир назар
солишни
истасангиз
унинг мана шу
мухтасар
китобини ўқинг.
Жаҳонгир
Маматов,
Демократик
Ўзбекистон
Конгрессининг
раиси.
2007 йил, Октябр.
1.Ўшанда...
Умуман
Ватанни тарк
этиш тўғрисида
сўз айтишдан
аввал ўз ҳаётимнинг
болалик
давридан ҳикоя
қилиш
керакка
ўхшайди.
Чунки
Ватанни тарк
этишга
охирги воқеа-ҳодисалар
сабабчи
бўлсада
аслида бир
умр кўрган ноҳақликлар
тўпланиб,
охир оқибатда:қачонгача
бу йўсин ноҳақликларга
чидаш мумкин, деган
ўй кеча
бошлайди, назаримда.
Менингча
аслида
Ватанни тарк
этишга қарор қилган
ҳар бир
кишида ҳам
шундай бўлса
керак.Яна
билмадим.Эҳтимол
бошқа
кишиларда
бошқачадир.
Ҳа,воқеалар
ривожининг
бошланиши
ўша болаликка
бориб тақалади.
...Ўшанда
энди эсини
таниётган
болакай
эдим.Маҳалламизда
жисмонан бақувватроқ
бола
ўтган-кетган
ўзига
нисбатан
кучсизроқларни
қон қақшатмай
кўчадан
ўтказмасди.Албатта
у ҳар гал ноҳақ
эди.Мен эса
ундан анча
кичик
ёшдаман.Лекин
у менга
тегинмасди.Сабаби
менинг
ўзимдан катта
акаларимдан ҳайиқарди.У
менга бир
нима деса
акаларим ҳимояга
отланиб, уни
хафа қилишлари
мумкин эди.Ҳарқалай
ўшанда
билмадиму ҳозир
шундай бўлса
керак, деб
ўйлайман.
Хуллас
ундан калтак
еяётган
болалардан бирига
жуда раҳмим
келди ва
зўравонга қарши
норозилигимни
билдирдим.Албатта
мен унга
шерик бўлиб
кучсизга қарши
ҳужум қилганимда
зўравон дўст
бўлишини
билардим.Лекин
мен ожиз
томон ёнига
ўтдим ва
икковлон
зўравоннинг
устидан "ғалаба
қозондик".
Энди
зўравон
мендан чўчиб қайсидир
болани хафа қилмоқчи
бўлганини
кўриб қолсам
у томон юра
бошладимми, қочадиган
бўлди.
Бундоқ
ўйласам
ўшандаёқ мен
ноҳақликка қарши
мухолиф
эканман...
2.ЎЧ
Ўшанда
номардлар
очиқчасига
эмас хуфёна
ўч олиши
мумкинлиги
хусусида ҳеч
хаёлимга
келтирмаганман.
Маҳалламиздаги
зўравон
боланинг мен
туфайли
попуги
пасайиб қолганидан
аламзада
экан.Буни мен
мактабнинг
биринчи
синфига қатнай
бошлагач
содир бўлган
воқеа
туфайли
билиб олдим.
Аввалига
зўравон мен
билан яқин
дўст бўлишга ҳаракат
қилди.Мен
ўшанда ноҳақ
эканман, сен
билан дўст
бўламан, энди
ҳеч қачон бошқаларни
хафа қилмасликка
сўз бераман, деди.Мен
унинг
сўзларини
болаларча
ишонч билан қабул
қилиб қўл
ташлашдик , жўра
бўлдик.Кунлар
болаликка
тўла завқ-шавқ
билан
ўтарди.Аммо
бироз
кўнгилсиз ҳодиса
рўй берди.
Мактаб
ҳовлисидаги
майдонда қиш
фасли
бўлгани учун
сирғанчиқ
ўйнаётган
эдик , зўравон
дўстимнинг
оёғи бехос қайрилиб
йиқилди.Югуриб
бориб уни турғазишга
ёрдам
бердим.У эса
бошини қўллари
билан
чангаллаганча
менга бир ўқрайдида
, мактаб
ичкарисига
югуриб кириб
кетди.
Мен ҳам
бўлиб ўтган
нохушликдан
ноқулай ҳолга
тушиб, гўё гуноҳкордай
аста одимлаб,
унинг
ортидан
ичкарига йўл
олдим.У қаёққа
кетдийкин,
дея атрофни қараб
бораётгандим
мактабимиз
директори мен
томон шахд
билан
келаётганини
кўриб тўхтаб қолдим.Бир
неча сонияда
ёнимга
келган
директоримиз
қўлимдан
шундайин куч
билан қаттиқ
ушлаб," юрчи
бу ёққа
безори", дея
етаклай
кетди.Оғриқ
аламидан
директорга:"
мен сизга
нима қилдим", дея
тикка боқдим.
"Ўв,сен
шунақа
зўрмисан, менга
чекчаясанми", дея
билагимдан
янада маҳкам қисиб
хонасига олиб
кирди.У ерда ҳозиргина
яхмалакда йиқилган
дўстим
турарди.
-Шуми - сўради
директор
жўрамдан, у
боши билан "ҳа"
ишорасини қилгач ,
директор
менинг қулоқ
чаккамга
шунақанги
куч билан
тарсаки
тортдики,
кўзларимдан
ўт чатнаб
кетди.
Кейинчалик
маълум бўлдики , "жўрам"
директорга
кириб, уни гўё
мен йиқитиб
бошини
ёрганимдан
шикоят қилган
экан...
Бу
кўнгилсизликдан
сўнг мендан ҳижолат
бўлганиданми
ё ноҳақлигиданми
билмадим
жўрам ҳозиргача
уялиб юради.
Лекин
менда
ўшандаёқ ёлғон
ва туҳматга қарши
мухолифлик
пайдо
бўлганди.
3.Директор
кўнмаган
экан...
Мактабнинг
биринчи
синфига
бориб, ўқув
йилининг
иккинчи
ярмига ўтгач
дарслардан
зерика
бошладим.Чунки
ҳали
мактабга
келмасдан
аввал 4-6
ёшлигимдаёқ
мендан катта
синглим
саводимни чиқариб
қўйган эди.
Алифбони
тугатиб ўқиш
китобидаги
шеърларгача ҳаммасини
ёддан
билардим.
Ўқитувчимиз
жуда моҳир
педагог
эдилар.У киши
эринмасдан
болаларга
бир ҳарфни
бир соатлаб қандай
талаффуз
этилиши-ю ва
ёзилишини
ўргатар
эдилар.Менга
домламиз
бераётган
сабоқ ёд
бўлиб
кетганиданми
дарсда
ўтириб
зерикар эдим
ва шўхлик қила
бошлар эдим.
Албатта
бу учун
домладан кўп
дакки эшитардим.Нима
қилиш
керак?Ахир
"а" ҳарфини 40
ўқувчидан
аранг ярми
энди ёзишни
ўргана бошлашди, айримлари
ҳали-вери
ўрганадиган
эмас.Ахир бир
кун домлага:мени
бошқа синфга
ўтказинг,дедим.Домла
кўнмади.Қоида
ҳаммага
баравар бир
синфда бир
йил ўқишинг
шарт, деди.
Кейинчалик
маълум
бўлдики,
аслида мени юқори
синфга
кўчириш учун
домла бечора
директорга
айтган
экан.Аммо
директор:у
боланинг ҳулқи
чатоқ, ўтирсин
ўша синфда, дебди.
Ҳов
ўшанда
билагимдан
сиққан
директорга:"нега
билагимдан
сиқасиз, мен
сизга нима қилдим", дея
"беодоблик" қилганим
учун
директорнинг
ноҳақ ҳукми
эди бу.Яна
маълум
бўлдики, аслида
гап бунда ҳам
эмас
экан.Менинг
синфда пешқадамлигим
директорга
аллақачон
маълум
экан.Чунки
унинг ўғли
Убайдулло
синфдошимиз
экан.Ахир
мактаб
директорининг
ўғлидан ўзиб
кетиш мумкин
эмаслигини
ўшанда мен қаёқдан
ҳам билибман, дейсиз.
Нима
бўлганда ҳам
чораси
топилди.Домламиз:"Обидов
сен истасанг
ташқарида
айланиб
келсанг ҳам
майли, бошқаларга
ҳалақит
бермасанг
бўлди", деди.Шундан
сўнг менда
зўр имконият
пайдо бўлди.Мактаб
кутубхонаси
иккинчи уйим
бўлиб қолди.
Кутубхона
мудираси ҳам
зерикиб
ўтирар экан
шекилли, мен
кириб
боришим
билан
хурсанд
бўлиб кетади:"кел
ширинтой қайси
китобни олиб
берай,дея
менга китоб
танлашиб қўярди.Мен
қалин-қалин
китобларни ўқигим
келарди.Лекин
мудира:" у
китоблар катталарники,
сенга ўқиш
мумкин
эмас",дея
рухсат
бермасди.Бўлмаса
ўзингиз
каттасиз,
ўзингиз ўқиб
беринг, дердим.У
кулиб-кулиб,
юзларимдан
ўпиб-ўпиб
китоблардан
олиб ўқишга
тушар
эди.Мудира
опанинг
эркалашлари
жуда хуш ёқар
эди менга.
Менинг
диққат билан
эшитаётганимни
ўқиш орасида
кузатиб
янада ширин
овозда ўқир
эди
у.Кутубхона
мудираси
билан
орамизда
мустаҳкам
адабий муҳит
яралган эди.
Аммо
директор бошқа
синфга
кўчиргани
маъқулмиди
ўшанда ё
кутубхонада
китоблар мутоаласи-ю,мудиранинг
ўқиб
берганларини
эшитиш
яхшимиди,дея ҳозир
сўрашса,
албатта
кутубхона
мудираси билан
ўтган вақтим
яхши бўлган, деган
бўлардим.
4.Ижодга
қадам
Учинчи
синфдан
тўртинчи
синфга ўтгач
ўқиганларим
таъсирими ё
кутубхоначи
опанинг ўқиб
берганларими
ҳарқалай
ўзим ҳам
шеърга ўхшаш
бир нималар қоралай
бошладим.
Ёзганларимни
опа
мактабимиз
она тили ва адабиёт
фани
муаллимига
кўрсатган
экан, бир кун ҳамма
ҳурмат қиладиган, мактабда
"адабиёт
домла",
дейиладиган
ўқитувчи
мени йўқлаб қолди
ва шеър ҳамда
бошқа менга
унчалик
тушунарли
бўлмаган
адабиёт қонун-қоидалари
ҳақида узоқ
гапирди ва
машқимни
мактаб
деворий
газетасига
чиройли ҳусниҳат
билан ёзиб
беришимни
сўради.
Мен
домланинг
айтганларини
қилдим.Албатта
ўша пайтдаги
машқимни ҳам,
баъзан қаламга
олиб турган ҳозирги
нарсаларимни
ҳам шеър, деб
даъво қилолмайман.Лекин
ўшанда
деворий
газетани юқори
синф ўқувчилари
ҳам ўқиб,
бир-бирларига
:"қара 10-11 ёшли
бола шеър ёзибди.Исми
Ризо
экан",дея
туришганини
эшитиб
ич-ичимдан қувонганим
рост.Бироз
ўзимни
катталардай ҳис
қилиб,
гердайиб ҳам қўйганман.
Ўша
машқимни
"Тонг
юлдузи"(ўшанда
"Ленин учқуни"
эди
номи)газетига
жўнатдим.Эълон
қилишган.
Ўшанда
мендан
бахтлироқ
бола йўқ эди
назаримда.Тошкентда
ўқийдиган
акамнинг
синфдоши
Дадахон ака
машқимни ўша
ёқда кўрган
экан, чунки
имзом
остига:Наманган
вилоят,Янгиқўрғон
туман Калишо қишлоғидаги
Машраб номли
21-ўрта мактаб
ўқувчиси, деб
ёзиб қўйилган
эдида.У
газетани қишлоққа
ҳам олиб
келиб ҳаммага
кўрсатган.Энди
мактабдагилар
эмас, бутун қишлоқдошларга
танилган
эдим.
Ана
шундай қилиб,
1969-70 йилларда
агар шундай
аташ жоиз
бўлса ижодга
кириб келган
эдим.
Ижодим
дастлабки
цензурага
дуч келди.У ҳақда
кейинги
ўринларда
ёзаман.
5.Таъқиқ
Матбуотда
бирор-бир
нарсангиз
элон қилингач,унинг
ўзига яраша оҳанграбоси
бор наздимда
ва яна қайта
бошқа
нарсалар
ёзишга иштиёқ
кучаяди.
Менда
ҳам шундай
бўлди.1970
йилларда
Наманган
вилоятининг
Янгиқўрғон ҳамда
Чортоқ
туманлари
битта
эди.Номи Янгиқўрғон
тумани,
маркази эса
Чортоқ шаҳри
эди.
Ҳозирда
иккига
ажратилган
ўша
пайтларда битта
бўлган Янгиқўрғон
туманининг
Чортоқ шаҳри
Темир йўл
кўчасида
жойлашган
"Меҳнат
байроғи"
газетаси ўн
минг ададда
чиқар ва
одамлар
орасида
оммабоп эди.
"Меҳнат
байроғи"
газетига
кутубхоначи
опанинг
хайрли ишлари
хусусида
кичиккина
хабар
йўлладим.Орадан
уч-тўрт кун
ўтиб
газетанинг
биринчи саҳифасида
хабарим
эълон қилинди.
Катта-катта
тим қора
ранглардаги
сарлавҳа
остидаги
хабар
муаллифи
имзоси
чиройли босма
ҳарфлар билан
кўрсатилгани
газетага
хабар йўллаш
иштиёқимга
ўт қўйди,
десам муболаға
бўлмас.
Шундан
сўнг
кетма-кет қишлоғимиздаги
ва
мактабимиздаги
ижобий ва салбий
ҳолатлар
юзасидан ҳафтада
уч марта чиқадиган
газетада
камида битта
гоҳо
тўрттагача
хабарларим
эълон қилина
бошланди.
Газетанинг
қайси бетини
очсангиз
менинг имзом
бўлар эди.Иккитаси
Р.Обидов
имзоси билан
ва яна иккитасига
нимагадир
О.Ризаев, деб қўйишар
эди.Кейинчалик
билсам имзо
ўзгартирилиши
сабаби ҳар қайси
саҳифада
нега фақат
Р.Обидов, дея
райкомдагилар
таҳририятдагиларга
бироз дашном
беришар экан.
Буларнинг
ҳаммаси ҳам
майликуя, танқидларимнинг
кўпи дадамга
келиб
тегарди.Чунки
аввалига
колхоз раиси
бўлган дадам,
колхозлар
ўрнида
совхозлар
ташкил
этилгач
аввалги
колхоз
ўрнидаги
бўлимга
бошлиқ бўлиб қолган
эдилар.Менинг
ҳамма
ёзганларим
шу бўлим ҳудудидан
эди.
Лекин
дадам менга ҳеч
қачон у ё бу ҳақда
ёзма,
демасдилар,
аксинча ҳақиқат
бўлса ёзавер,
дер эдилар.Ҳудудим
кун сайин
кенгайиб қўшни
бўлимларга ҳам
ўтиб
хабарлар
ёзишим сабаб
бўлди шекилли
мактаб
директори ҳузурига
чақириб,
"ёзганларингни
менга
кўрсатиб
кейин
жўнатасан",
деб қолди.
Мен
унинг гапига
кўндим.Энди
нима ёзсам мактаб
директорига
олиб бориб
юрдим.У эса:
"ўзим
жўнатиб
юбораман",
деб
хабарларимни
олиб қоларди.Лекин
газетада ҳаммаси
ҳам кўринавермасди.Шу
боис энди
унга
билдирмай
ўзим жўната
бошладим.Яна
ёзганларим
газета саҳифаларида
кўпайди.
Мактаб
директори:"нега
ёзганларингни
менга
кўрсатмай
жўнатяпсан",
дея сўроқ қилиб
қолди.Мен
эса:"сизга
кўрсатсам
кўпчилиги чиқмай
қоляпти,
шунинг учун",
дея жавоб
бердим.Директор
нима, дейишни
билмай қолди.Мен
газетага:"
мактаб
директори
хабарларимни
кўриб, кейин
жўнатиши тўғрими",
деган савол
билан хат
йўлладим.Таҳририятдан:"йўқ,бундай
қилиш мумкин
эмас,
директорга
кўрсатмай ёзаверинг,агар
иложи бўлса
таҳририятга
келсангиз",деган
мазмунда хат
олдим.Хатнинг
остида "қишлоқ
хўжалиги
бўлими
мудири Собир
Турғунов", деган
имзо бор
эди.Кейинчалик
билдимки , раҳматли
Собир Турғунов
ҳозирда
Би-Би-Си
радиоси
ходими Паҳлавон
Турғуновнинг
амакиси экан.
Хуллас биринчи бор редакцияга ташриф буюрдим.Собир Турғунов хонаси эшигини аста тиққил